Në gjurmët e ushtarëve të Somme


Beteja e Somme, e cila nisi në fillim të korrikut 1916, ka ardhur e është bërë një simbol i tmerrit dhe kotësisë së luftës, siç reflektonte Fergal Keane gjatë një vizite në fushën e betejës. Në anën tjetër të pyllit, luftëtarët thërrisnin dhe brohorisnin nën qiellin blu. Unë isha duke qëndruar në një fushë gruri dhe mendoja se si, në një tjetër kohë, këto thirrje do të më kishin bërë të rendja i terrorizuar në kërkim të strehimit. Por, unë nuk isha në Libanin e sotëm jugor, ose në Irak apo Afganistan. Kur avionët ushtarakë francezë që bënin prova për një paradë ushtarake u larguan, ajri u mbush me këngën e një laureshe.
Ushtari poet, Isaac Rosenberg e dëgjoi atë këngë. Rosenberg, familja e të cilit i kishte shpëtuar sulmeve antihebreje në Europën Lindore, shërbente në Somme në radhët e ushtrisë britanike. Ai e përshkruante këngën e zogut si një mrekulli e vogël në agim, teksa kthehej nga një turn patrullimi gjatë natës në Tokën e Askujt. Gjenia poetik i tij u ndal nga një plumb gjerman më vonë gjatë luftës.
Ne u larguan nga vijat britanike për tek ato gjermane, përgjatë terrenit ku mijërat e mallkuar kishin marshuar në atë mëngjes korriku 94 vjet më parë, nën të shtënat e armëve gjermane që kishin përballuar bombardimet më intensive të artilerisë në historinë e ushtrisë britanike. Midis korrikut dhe nëntorit 1916, më shumë se një milion njerëz u bënë viktima të luftës në këto fusha. Sot, toka është e mbjellë me elb dhe misër, dhe kur një fllad i lehtë nis e prek të gjithë fushat, të duket si peizazhi më i bukur në të gjithë botën.
Ndër mend më erdhën vargjet e Bashos, poetit të madh japonez të shekullit XVII, i cili, tek shëtiste nëpër një fushëbetejë të vjetër të mbushur me armë të ndryshkura luftëtarësh shkruante: "Kullota verore. Gjithë çfarë ka mbetur nga ëndrrat e ushtarëve". Ne kemi ecur nëpër fusha, nëpër Tokën e Askujt, nëpër një grumbull të vogël pemësh dhe deri në kraterin e madh të Lochnagar. Këtu, dy minuta para se të niste avancimi, xhenierët britanikë kishin shpërthyer një seri minash të mëdha nën pozicionet gjermane.
Edhe për dikë që është mësuar me shkatërrimin fizik të luftës, pamja e parë e Lochnagar të bën të të ndalet zemra. Krateri është 91 m në gjerësi dhe 27 metra i thellë. Në këto fusha dhe më tej në veri në brendësi të Flanders, u krijua modeli i luftës për në epokën moderne. Një epokë e makinave dhe shpikjeve, nga tanket tek gazi helmues, tek aeroplanët dhe bombat atomike. Ajo shtrihej nga këtu e deri në një të ardhme ku makinat do të vinin vërdallë tokës dhe ku kapaciteti për të vrarë dhe sakatuar do të ishte i pafund. Por është kujtimi i individit që të godet më me forcë në Somme.
I mbijetuar
Një koleg që ecën përpara meje nëpër një fushë të sapombjellë papritmas u përgjunj, kapi atë që mua m'u duk si një gur i vogël. Ishte një buton nga tunika e një këmbësori francez. Një pjesë e shkëputur e gjithçkaje që është humbur këtu. Kjo ndjenjë e luftës si vendi i ushtarit individ ka qenë me mua si një prani e palëkundur në këto javët e fundit. Menjëherë pas kthimit nga Somme unë shkova në Skoci për të folur në një festival libri.
Po flisja për një luftë të gjatë harruar në Indi, në të cilën një forcë e vogël trupash britanike dhe indiane kishte duruar një rrethim të tmerrshëm në duart e një force shumë më të madhe japoneze. Kur erdhi koha për publikun për të bërë pyetje, një plak në një karrocë ngriti dorën e tij. "Më quajnë Angus Taylor", tha ai. "Dhe unë isha atje". Ai rrëfeu historinë e tij të një marshimi mes luftimeve nëpër kodra të xhunglës, kundër një armiku mizor. Angus Taylor përshkruante se ecte mes kufomave të shokëve me të cilët kishte bërë shaka dhe kishte qeshur vetëm pak orë më parë. Nuk kishte asnjë shenjë kapadaillëku në fjalët e tij, as vetëmëshirimi.
Ai ishte një njeri modest, një nga ata shumë prindër të qetë që kishte ardhur në shtëpi nga lufta dhe kishte gjetur një punë, kishte ngritur shtëpi për fëmijët e tij dhe foli pak për vendet ku kishte qenë apo gjërat që kishte parë. Më pas patëm rastin të flasim më vete. Angus solli fotografitë e tij të luftës. Midis tyre ishin dy foto që ai i mbante në një portofol të vogël të zi. "E kam gjetur në trupin e një të vdekuri japonez", tha ai. Kishte dy fotografi në portofolin e të vdekurit. Njëra kishte një grua që pozonte si me turp për aparatin fotografik, me fustanin e saj tradicional dhe tjetra një fëmijë, vajza e çiftit, e shëndoshë dhe e qeshur, mbështetur mbi murin rrethues të shtëpisë. Ushtari i kishte marrë këto fotografi para se të nisej për në luftë, për t'i mbajtur deri në fund të saj. Për 60 vite ato kishin qëndruar në mes kujtimeve të një tjetri. Ja, kështu i lidh lufta të vdekurit me të gjallët.

Google+ Followers