Një debat mbi biografinë e komunizmit


Dilema e vitit 1989, im atë ishte komunist

Autori dhe gazetari sllovak Martin M. Simecka dhe arkitekti e ish-botuesi klandestin hungarez, László Rajk janë jo vetëm ish-disidentë të brezit më të ri, por gjithashtu edhe bij komunistësh të persekutuar të mirënjohur. László Rajk sr. qe viktima më e shquar e gjyqeve publike të Rákosi të vitit 1949; shkrimtari Milan Simecka sr. e filloi karrierën e tij në Partinë Komuniste Çekosllovake dhe u bë disident pas vitit 1968. Në këtë debat, ata diskutuan pikëpyetjet akoma pa përgjigje që rrethojnë angazhimin e brezit të baballarëve të tyre në komunizmin e pasluftës dhe dështimet e debatit të sotëm rreth së kaluarës në vendet ish-komuniste. Moderatore Eva Karadi, botuese e Magyar Lettre Internationale.
-Ekziston një tipar i përbashkët interesant në të dy biografitë tuaja që na kanë dhënë ne titullin e bisedës tonë: "Dilema 1989: Im atë ishte komunist". Martin Simecka, sa mirë i dini rrethanat në të cilat babai juaj u bë komunist?
Martin Simecka: Unë i di ato personalisht, sepse kam folur me të gjerë e gjatë. Pasi u përjashtua nga partia në vitin 1968, im atë u bë disident dhe kështu që pati kohë të reflektonte për të kaluarën e tij. Ai u bë anëtar partie në vitin 1948, si një ri 18-vjeçar. Motivacioni personal i tij qe shumë tipik për brezin më të ri në Çekosllovaki në fillimin e viteve Pesëdhjetë. Republika e parë çekosllovake qe jashtëzakonisht e majtë: kishte një Parti Socialdemokrate të fuqishme, një Parti Komuniste dhe lëvizje të fuqishme intelektuale majtiste. Shumë anëtarë të elitës intelektuale - shkrimtarë dhe artistë - qenë ose komunistë, ose shumë të majtë; nuk ishte e pazakontë të ishe intelektual dhe majtist apo deri komunist. Në këtë aspekt, Çekosllovakia qe ndryshe nga Hungaria apo Polonia. Në zgjedhjet e vitit 1948, Partia Komuniste fitoi rreth 60 përqind të votave në Republikën Çeke dhe rreth 30 përqind në Sllovaki, që sërish ishte shumë.
Kishte dy arsye të thella të ishe komunist. Njëra ishte ndjenja shumë e përhapur se Ushtria Kuqe e kish çliruar Çekosllovakinë në përfundim të Luftës së Dytë Botërore dhe se qenë rusët ata që kishin sjellë lirinë. E dyta qe se Edvard Benes, i cili qe President nga viti 1938 dhe më pas në mërgim në Londër, e kish mbështetur vetë idenë se Bashkimi Sovjetik është miku ynë, pasi Britania e Madhe dhe të tjerët e kishin tradhëtuar Çekosllovakinë me Marrëveshjen e Mynihut më 1938.
Gjyshi im nga nëna ishte vrarë nga një bombë amerikane dhe babai i tij kishte vdekur përpara lufte, kështu që ai ishte jetim. Shteti u kujdes për të, i dha një bursë për të vazhduar universitetin. "Shiko", më thoshte, "mendoja se komunistët qenë njerëz të mirë për shkak se më ndihmuan". Kjo qe një arsye personale, ndoshta arsyeja kryesore, për të që të anëtarësohej në parti, sëbashku me bindjen tipike të intelektualëve çekosllovakë. Ai vinte nga një familje socialdemokrate, jo komuniste, por gjithsesi socialdemokrate. Ky qe hapi klasik drejt hyrjes në parti në vitin 1948.
Kështu që e di shumë sesi dhe pse ai hyri në parti. Megjithatë, nuk di shumë rreth viteve Pesëdhjetë, kur ai ishte tashmë anëtar partie. Ai nuk ishte shumë lart, por as nuk ishte anëtar i thjeshtë: ishte në universitet. Këtu ka një hendek ku nuk jam i sigurtë se çfarë ndodhi, sepse nuk e pyeta shumë. Tani më vjen keq që nuk e kam pyetur.
-László Rajk, babai juaj, u bë komunist më parë: ai mori pjesë në Luftën Civile spanjolle në fundin e viteve Tridhjetë. A kishte argumenta të tjera për t'u bërë komunist në atë kohë?
Babai do të kish qenë saktësisht 100 vjeç këtë javë. Mund të thoni se në termat e brezave, im atë qe njeriu që u kujdes për babain e Martinit. Im atë qe shumë aktiv në gjimnaze dhe arsimimin e të rinjve, që qe një ide e përbashkët në partitë e ndryshme komuniste. Por, natyrisht që historia fillon shumë më herët dhe është pothuajse pasqyra e Çekosllovakisë. Në Hungari, socialdemokratët qenë vetëm gjysëm të lirë. Ajo qe një parti zyrtare, por nuk ishte e favorizuar ashtu si në Çekosllovaki. Çdo njeri që i atashohej çdo lloj ideje të majtë, veçanërisht komunizmit, duhej të përgatitej që të arrestohej, burgosej apo edhe të torturohej. Në Hungari një gjë e tillë nuk ishte një zgjedhje karriere.
Është gjithashtu e rëndësishme të kujtohet se, ndërsa lindja e Çekosllovakisë siguroi një impuls për kombësitë e saj, për Hungarinë, Traktati i Versajës qe një shokim absolut. Hungaria humbi dy të tretat e territorit të saj dhe dy të tretat e popullsisë së saj në favor të ish-Jugosllavisë, Rumanisë, Sllovakisë e Austrisë dhe, në një masë më të vogël, Sllovenisë e Kroacisë. Babai kishte lindur përpara Luftës së Parë Botërore, me fjalë të tjera përpara Traktatit të Versajës, në Hungarinë rumune, në Transilvani. Ky qe një start shumë i ndryshëm në jetë. Tani duket se njerëzit që erdhën në Hungari nga Transilvania përpara Traktatit të Versajës qenë të etur ndaj nacionalizmit, ndaj një lloji vetëdijeje sociale mbi një bazë kombëtare, kurse ata që erdhën pas Traktatit të Versajës, në vitet Njëzet, qenë të etur drejt një ideologjie majtiste, sërish për shkak të një vetëdijeje sociale. Shumë pak kërkim është bërë lidhur me këtë, por duket të jetë një fenomen që mban të vërtetën për familjen time. Vëllai më i madh i babait u bë fashist dhe jo vetëm kaq, por anëtar i Shigjetave të Kryqëzuara. Kjo qe në kohën kur im atë po luftonte në Luftën Civile spanjolle, në Brigadat Ndërkombëtare. Kjo është një familje tipike europianolindore. Nga universiteti e këtej, babai qe i lidhur dhe aktualisht një anëtar i Partisë Komuniste.
-Ku i kreu studimet?
László Rajk: Sërish, kjo është një histori familjare tipike transilvane. Ata qenë 11 fëmijë (8 vëllezër dhe 3 motra). Në familjen tradicionale transilvane, vëllai më i madh vjen në Hungari, nuk martohet asnjëherë, qëndron beqar dhe paguan që të vijnë vëllezërit më të vegjël. Vëllai më i madh vdiq dhe tjetri i zuri vendin, kështu që në fakt qe vëllai i Shigjetave të Kryqëzuara ai që pagoi për studimet e babait tim! Ai vajti në universitet, më pas në Paris, më pas u kthye. Ai u bë një komunist kozmopolitan tipik, një revolucionar profesionist. Ai qe i mirënjohur ndërkombëtarisht, sidomos pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe çlirimit. Im atë u bë menjëherë një VIP brenda nomenklaturës. Ai qe një hero komunist i vërtetë, një prej shumë pak hungarezëve që i rezistoi aktivisht pushtimit gjerman dhe hitlerizmit. Menjëherë pas lufte, njeriu mund të shikonte jo dhe aq shumë një vijë ndarëse brenda Partisë Komuniste, por një vijë përbërjeje. Në njërën anë qenë komunistët që qenë kthyer nga Moska, moskovitët, dhe në tjetrën, ata shumë të paktët që kishin qenë aktivë në vend dhe kishin rrezikuar shumë. Le t'i quajmë ato krahu kombëtar i Partisë Komuniste.
-Dhe gjithashtu me ndonjë bekgraund perëndimor?
László Rajk: Po, kjo është e drejtë, disa me bekgraund perëndimor si më të rinjtë. Të dy llojet qenë thellësisht të ndryshëm, bile dhe personalitetet dhe qëndrimet e tyre qenë të ndryshëm. Gjithashtu, si artist, më duhet t'ju them se im atë realisht qe një burrë shumë i pashëm: i gjatë, me një zë të thellë, me hungarishte të folur mrekullisht, atë hungarishte speciale nga Transilvania. Ai qe materiali i vërtetë i Partisë Komuniste dhe kishte një mungesë "materiali" në atë kohë. Ai qe njeriu më popullor në Partinë Komuniste. Më pas erdhi enigma, gjyqi publik në vitin 1949. Ai qe gjyqi i parë publik në bllokun sovjetik. Më pas, erdhi gjyqi i Slánsky një vit më vonë, më pas gjyqi i Kostov në Sofje, gjyqet në Rumani, kudo... Për ta shkurtuar një histori të gjatë, ajo filloi me paranojën e zakonshme të moskovitëve, rreth spiunëve, Luftës së Ftohtë e me radhë dhe përfundoi në gjysmën e dytë të vitit 1949 si një lojë force e thjeshtë, por e pisët, kundër Titos, me babain që u var si spiun i Titos.
-Ju të dy mbani emrat e baballarëve. Në rastin tuaj, László, kjo ka një kuptim special gjatë periudhës së disidencës, kur ju qetë një botues klandestin. János Kádár, i cili pati një rol të veçantë në vrasjen e babait tuaj, përmendet që të ketë thënë se arsyeja e vetme që mund t'i kundërviheshit hapur sistemit ishte se ai nuk qe i përgatitur të arrestonte dy herë dikë me të njëjtin emrë. Por unë gjithashtu di se ju, Martin, ndani gjithashtu të njëjtin emër me atë të babait tuaj. Aktualisht ju quheni Milan. Kjo duhet të nënkuptojë ndonjë gjë.
Martin Simecka: Jo, aktualisht qe shumë prozaike. Nëna vendosi se duhet të quhesha Milan, si babai. Më pas, kur fillova të shkruaj në fillimet e vitit Tetëdhjetë, im atë tha se tingëllonte goxha idioteske që të quhesha Milan Simecka Jr. dhe se duhet të dilja me ndonjë gjë tjetër. Shoqja ime në atë kohë, tani bashkëshortja ime, quhet Marta. Kështu që, në mënyrë shumë prozaike, nuk kishte të bënte aspak me politikën.
-A mund të na tregoni ndonjë gjë rreth marrëdhënies tuaj me babain. Djemtë zakonisht luftojnë me baballarët e tyre dhe më tej.
Martin Simecka: Babai im qe gjithashtu i gjatë, shumë i pashëm, shumë tërheqës dhe shumë popullor. Ai vdiq në vitin 1990 pas një infarkti, pas revolucionit, në kohën që qe këshilltar për Vaclav Havel. Kur kam qenë 14 vjeç, babai u përjashtua nga partia. Ai humbi vendin e punës në universitet dhe u bë disident. Për shkak të tij, unë u ndalova nga shkolla dhe universiteti. Nuk kishte asnjë shans; thjesht nuk lejohesha që të studioja. Ne patëm biseda të gjata rreth faktit se kush qe fajtor që nuk mund të vazhdoja studimet. Ai përpiqej ta shpjegonte, por nuk kisha nevojë ta provoja shumë. Qe e qartë se nuk qe faji i babait tim, por i sistemit. Komunistët i thanë atij se do të pushonte së shkruari apo së foluri, nëqoftëse të paktën e ndryshonte mendjen...
-Ata po ju bënin shantazh...
Martin Simecka: Ata bile më thanë mua se, nëqoftëse nuk shpallja se nuk ndaja opinionet e tim eti - bile nuk ishte nevoja të bëja hapur apo publikisht - atëherë mund të vazhdoja studimet. Si fëmijë, ne e dinim se ky shantazh po ndodhte. Në një rast si ky, ju nuk mund të luftoni shumë me babain tuaj, sepse ekziston një përvojë e përbashkët e tillë, një presion nga jashtë i tillë. Nga ana tjetër, unë qeshë me fat që babai nuk ndjehej fajtor pse fëmija e tij nuk mund të studonte. Kështu që më merrte në takimet e grupit të intelektualëve dhe shkrimtarëve çekë e sllovakë, që në fundin e viteve Shtatëdhjetë qenë formuar rreth njerëzve të tillë si Ludvík Vaculík, Ivan Klíma, Vaclav Havel. Ata qenë rreth 20 shkrimtarë, ku të gjithë qenë ndaluar, por botoheshin jashtë. Unë isha më i riu, 22 vjeç, në këtë rreth shkrimtarësh të cilin e adhuroja. Kishim takime çdo disa muaj, duke debatuar gjithë ditën dhe duke botuar fshehurazi. Ai qe universiteti im privat, shumë më i mirë se çdo shkollë komuniste.
Megjithatë, kemi dhe një histori tjetër. Pothuajse të gjithë prej atyre shkrimtarëve dhe intelektualëve, përveç Vaclav Havel dhe Karel Pecka, qenë ish-komunistë që qenë bërë disidentë pas vitit 1968. Kështu që kishte debate të forta rreth së kaluarës. Nuk ishte e lehtë. Kishte njerëz si Karel Pecka dhe Zdenek Rotrekl që kishin kaluar të dy nga 10 vjet burg në vitet Pesëdhjetë. Pas 1968, ata u bënë kolegë dhe miq me njerëz që aktualisht qenë në pushtet në vitet Pesëdhjetë ose të paktën njerëz që qenë intelektualë kryesorë në atë kohë, një brez më i ri që nuk e dinin apo nuk mendonin se kishte disidentë të burgosur në atë kohë. Kështu që kishte disa diskutime të ashpra, ku ata të burgosur të vjetër debatonin me të burgosurit e rinj - në vitin 1981 im atë qe në burg për 1 vit, Vaclav Havel, qe në burg për 5 vjet - rreth asaj se kush ishte fajtor dhe kush mbante përgjegjësi më të madhe. Qe shumë e vështirë. Kishte disa që përpiqeshin të mbronin veten, që argumentonin se nuk e dinin dhe se qenë të rinj, se ata kishin synime të mira dhe se e tillë qe koha. Im atë kurrë nuk foli kështu. Ai u përpoq të kuptonte, ndoshta jo të kërkonte falje, por të kuptonte dhe të shpjegonte. Por sërish...
Kur i rikthehem asaj kohe dhe kujtoj ato debate, konkluzioni im është miqësitë qenë në njëfarë mënyrë tejet të afërta. Ju nuk mund t'i thoni një miku, se ai është përgjegjës për burgosjen tuaj. M'u desh të jetoja dhe 20 vjet të tjera për të kuptuar se nuk e kuptoja shumë mirë se çfarë po ndodhte në vitet Pesëdhjetë, se kisha përshtypje false për atë kohë. Edhe për tim atë. Ai më shpjegonte sesi qe gjatë gjyqit të Slánsky më 1952. Ai ishte 22 vjeç në atë kohë dhe e dëgjonte gjyqin në radio. "Habitesha se çfarë po ndodhte", më thoshte, "por nuk e kuptoja se nuk qe e vërtetë. Besoja se ajo që thuhej në radio ishte e vërtetë". Më së pari, fillova të kem dyshime rreth vitit 1953, kur Hrushovi mbajti "fjalimin sekret" të tij pas vdekjes së Stalinit dhe pas vdekjes së Gotvaldit në Çekosllovaki. Kjo qe koha kur filluan të më shfaqen dyshimet e para. Por deri atëhere... jo.
László Rajk: Në të njëjtën kohë përjetoja disa... jo metamorfoza, por auto-da-fés të komunizmit. E para qe pas rehabilitimit të babait nga viti 1953. Komunistë të tjerë i bënë vizitë mamasë dhe i rrëfyen se besonin që ai kish tradhëtuar. Vala tjetër qe pas vitit 1956, kur njerëzit dolën nga burgu dhe kur nëna dhe njerëz të tjerë u kthyen në Rumani, pasi qenë depërtuar në Rumani. Kjo qe në vitin 1958. Një tjetër auto-da-fé ndodhi në vitin 1960, kur njerëzit filluan të thonin se njerëzit që luftuan nëpër rrugë kundër regjimit stalinist në vitin 1956, kishin të drejtë dhe ne gabim. Pastaj, sërish pas 1968 në Pragë, kur komunistët u bënë të zhgënjyer dhe e pranuan se gjërat nuk mund të ecnin ashtu siç po ecnin. Kështu që jeta ime ka qenë një lloj pelegrinazhi nga një auto-da-fé tek tjetra.
Më vonë e kuptova se njerëzit në hemisferën e majtë ose pothuajse komuniste vërtet kishin një kohë të vështirë. Duke filluar me Luftën Civile spanjolle, kur qeveria e majtë franceze i tërhoqi Brigadat Ndërkombëtare dhe arrestoi njerëzit që po luftonin për republikën në kufirin francez. Por mendoj se, goditja më e madhe qe Pakti Molotov-Ribbentrop. Për një komunist kjo duhet të ketë qenë një shok total. Të mbeteshe komunist në rrethana të tilla duhet të ketë qenë shumë, shumë e vështirë. Jo vetëm për të mbetur komunist, por për të besuar dhe bindur veten se, Pakti Molotov-Ribbentrop qe një gjë e mirë. Kështu që në të njëjtën me të gjitha këto auto-da-fés, këta njerëz kishin një zakon për ta bindur veten se e kishin gabim si individë, se të tjerët kishin të drejtë dhe se ata e kishin gabim. Kjo është sigurisht rruga drejt katastrofës dhe frustrimit të plotë.
Një tjetër gjë e rëndësishme për t'u ditur është se në familjen time dhe në shumë familje të tjera rreth times, burgosjet sollën me vete një lloj statusi. Ata që qenë burgosur gjatë periudhës Horthy përpara lufte dhe më pas, gjatë periudhës staliniane qenë heronj vërtet të rangut të lartë, ata tregonin realisht vdekshmëri. Ata që u burgosën pas 1956 dhe pësuan vendime me vetëm 10 muaj burg quheshin "kohë-pakët". Ata qenë heronj të rangut të ulët. Në familjet hungareze, burgu sigurisht që nënkuptonte diçka të keqe, por nuk ishte diçka për të qenë i turpëruar. Përkundrazi: ai tregonte se familja e njeriut ishte realisht e mirë. Ky deformim moraliteti është një fenomen shumë i rëndësishëm në jetën njerëzore. Kur erdhën demokracitë, është shumë e vështirë të rregullohesh. Të fillosh të besosh se njeriu duhet të ndjehet i turpëruar pse ka qenë në burg. Do të thoja se kjo pjesërisht e copëtoi shpirtin tim, mënyrën time të të menduarit.
Martin Simecka: Në Çekosllovaki pas vitit 1968, shumë intelektualë të rinj qenë në burg apo qenë dënuar në ndonjë mënyrë tjetër dhe, siç thoni ju, ky është burim i një kënaqësie të jashtëzakonshme. Por mendoj se, kjo krijon një problem tjetër akoma dhe më të madh, sepse bëhet shumë më e vështirë për t'u përgjigjur pyetjeve. Ky është gjithashtu rasti i tim eti. Më vinte keq për të: ai doli nga burgu shumë i sëmurë dhe vdiq si rezultat i kësaj sëmundjeje. Kështu, që ishte e vështirë që t'i thoja: "Shiko, ju qetë në burg, ju qetë disident, por, sërish, si qe komunizmi në vitet Pesëdhjetë? Në fund të fundit, ju ishit anëtar partie i nivelit të lartë, ju i përkisnit një klase speciale". Pas 1968, shumë që i përkisnin brezit të tij ndjenin se kishin vuajtur shumë. Disidentët rreth Vaclav Havel - ai qe përjashtimi në faktin që nuk kish qenë komunist - gëzonin kredibilitet të madh dhe u bënë një zë i fuqishëm në shoqëri. Por saktësisht për faktin se qenë disidentë që kishin luftuar kundër komunizmit pas 1968, e kaluara e tyre pothuajse u harrua.
Në një debat të së kaluarës nuk ka vend për morale. Ai nuk është rreth apologjisë, por rreth njohjes të së vërtetës. Është e vështirë të flasësh rreth viteve Pesëdhjetë dhe të kaluarës komuniste me ish- komunistë, pasi shumë kanë vuajtur goxha. Ata nuk ndjejnë përgjegjësi për të treguar të vërtetën. Në njëfarë mënyre, ata mendojnë se kanë të drejtën për të qëndruar në heshtje apo për të shpjeguar se janë njerëz të mirë ose se qenë të mirë, vetëm nganjëherë në mënyrën e gabuar. Tani kam një problem që nuk e pata me babanë deri më 1989. Por atëhere ai vdiq. Sikur im atë të ishte gjallë, do ta pyesja se sesi ishte realisht kur ai ishte i ri komunist në vitet Pesëdhjetë. Qe ai përgjegjës për studentët që u përjashtuan nga universitetet? Çfarë ndodhi realisht kur ai u bë anëtar partie? A votoi ai për ndonjë gjë, ndoshta jo dënim me vdekje, por për diçka që shkatërroi jetët e njerëzve të tjerë? Si ishte kjo? Më duhet të them se nuk e di.
Im atë dha Filozofi në Art School në fundin e viteve Gjashtëdhjetë. Studentë të tij, të cilët janë tani artistë të famshëm në Sllovaki, më kanë thënë se babai u bënte presion që të bëheshin anëtarë partie dhe se ata refuzuan. Nuk ishte e këndshme ta dëgjoje këtë. Ai qe një portret i babait, të cilin nuk e dija. Është shumë e rrallë që ish-komunistët, veçanërisht në Çekosllovaki, të flasin ndershmërisht rreth së kaluarës. Pavel Kohout, ka shkruar një memuar të gjatë që është më së shumti rreth të kërkuarit falje apo të shpjeguarit sesa budalla kish qenë, por nuk ka asgjë më shumë rreth impaktit real që ai pati në jetët e njerëzve të tjerë, si një komunist i ri dhe plotësisht i nivelit të lartë. Memuari i Ivan Klimá është libri i parë që kam lexuar që është realisht i ndershëm rreth së kaluarës.
László Rajk: Ajo çka ju po përshkruani është një fenomen i mahnitshëm, që ekziston përtej ishullit tuaj të vogël passovjetik. Dua të them të valëvitësh Librin e Vogël të Kuq e kështu me radhë. Më duket se ka një ngurrim për të përballuar të kalurën e menjëhershme që ngjyros pothuajse gjithçka: budallallëk, mizori, tmerr. Është një fenomen i përgjithshëm europian. Për shembull, nuk e kam dëgjuar kurrë Daniel Cohn-Bendit që të thotë: "Kam qenë plehra, budalla, idiot mendjeshkurtër shkurtpamës". Në fakt, ai thotë të kundërtën.
Ky po bëhet një problem brezor. Do të thoja se, brezi i babait tuaj dhe brezi i 1968 në Perëndim mbivendosen. Njeriu mund të argumentojë se në Europën Lindore nuk e patëm brezin që i bëri pyetjen e famshme prindërve të tij rreth rolit të tyre në Rajhun e Tretë. Realisht nuk dëgjoj të ngrihen këto pyetje nga vetë fëmijët tanë dhe ndoshta ky është problemi. Nuk ka asnjë katalizë për ne që të përballojmë të kaluarën. Gjithsesi, ky nuk është vetëm një problem socialist, është një problem europian.
Martin Simecka: Diferenca e vetme e madhe midis Cohn-Bendit dhe babait tim është se Cohn-Bendit nuk i bëri dëm asnjeri për shkak se nuk e pati asnjëherë këtë shans. Kjo është diferenca midis komunistëve në Europën Lindore dhe komunistëve në Europën Perëndimore. Në Perëndim, sigurisht është e turpshme, por nuk është rreth të qenit fajtor apo përgjegjës, por vetëm rreth budallallëkut tuaj. Debati në Europë akoma nuk është i qartë. Ky paragjykim ndaj komunizmit ekziston akoma. Në një konferencë të zhvilluar në Vilnius në maj të 2009, Timothy Snyder, mbajti një leksion të mahnitshëm duke krahasuar nazizmin dhe komunizmin. Disa hapa po ndërmerren me ngadalë në nivelin politik, si për shembull Rezoluta e OSBE-së në korrik të 2009. Në Europën Perëndimorë, do të ishte e pamundur 20 vjet më parë ta vendosje në të njëjtin nivel komunizmin dhe nazizmin. Tani një gjë e tillë me ngadalë po ndodh. Nuk ka të bëjë me gjykimin, por me përgjegjësinë e brezit që akoma ka njëfarë kujtese të periudhës për ta shpjeguar sesi qe ajo. Sidomos vitet Pesëdhjetë. Ne mund të flasim rreth kádárizmit apo faktit se qe pas 1968, por nuk është asgjë krahasuar me stalinizmin, megjithëse rrënjët janë njëlloj. Njeriu vetëm mund ta zbulojë thelbin e vërtetë të komunizmit nëpërmjet stalinizmit dhe jo nëpërmjet kádárizmit apo normalizimit të Çekosllovakisë, bile as Polonia në vitet Tetëdhjetë.
Më mungon kjo. Edhe pse një diskutim tani mund të ketë nisur në Republikën Çeke, sidomos pas aferës Kundera, që kur ne e botuam tek Respekt pati një impakt të jashtëzakonshëm dhe ngjalli diskutime rreth viteve Pesëdhjetë.
Por ka një problem tjetër. Qysh nga viti 1989, e kam shpenzuar pothuajse të gjithë jetën time i rrethuar nga ish-komunistë, të cilët janë gjithmonë njerëz tërheqës dhe të mirë. Ime shoqe, Marta, vjen nga një familje komuniste: babai i saj ka qenë kryeredaktor i gazetës komuniste në vitet Pesëdhjetë dhe në Moskë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ne jemi nga këto familje komuniste. Familjet tona qenë viktima të komunistëve të tjerë, komunistëve të këqinj. Akoma sot, e kam problem që të them se jam antikomunist. Nuk e pëlqej fjalën. Kam pasur një debat të fortë me Adam Michnik, rreth aferës Kundera dhe ai më tha: "Çfarë ka ndodhur me ju që tani i përkisni antikomunistëve, kjo është gjëja më e keqe në botë". Kështu që, ekziston akoma kjo mafie intelektuale e majtë në Europë, nëqoftëse mund ta them kështu. Kemi një lidhje të thellë, jo vetëm përvojë të përbashkët, por një pikëpamje të botës, angazhimit për barazi shoqërore dhe liri, të cilën shumë komunistë sigurisht e patën në fillimet e tyre. Është koha për ta debatuar çështjen nga një perspektivë e re, sidomos tani kur e Majta në Europë po vuan nga një mungesë idesh dhe nuk e mbron më lirinë.
-Kujtoj se menjëherë pas 1989, pati një konferencë të madhe në Paris rreth asaj se çfarë do të ndodhte me të Majtën në Lindje. Nëse disidentët që bënë aq shumë për ta ndryshuar sistemin qenë tek e Majta apo tek e Djathta. Akoma jemi të zënë me këto probleme. Gjithashtu, tani po ndeshemi më të djathtën ekstreme. Pyetja është: çfarë sistemi po kundërvini? Gjatë periudhës disidente kishte majtistë apo 68-sha në Perëndim, të cilit kishin një qëndrim të ngjashëm, njerëz të këndshëm me të cilët mund të flisnit. Por tani fëmijët e tyre - fëmijët tuaj - janë rritur dhe kanë shumë probleme me këtë botë të re kurajoze. Disa simpatizohen me marksizmin dhe lëvizjet radikale majtiste. Çfarë mbetet nga dilema e 1989 nga ky këndvështrim. A janë realizuar aspiratat e disidentëve apo edhe ata gjithashtu kanë bërë disa gabime? Çfarë jemi ne të përcaktojmë të Majtën dhe të Djathtën sot?
László Rajk: Ka dy elemente në ndryshimet politike që janë të rrënjosura tek e kaluara dhe që asnjë nga vendet paskomuniste nuk kanë qenë të afta t'i menaxhojë. Ato janë privatizimi dhe nomenklatura. Çdo vend ka përdorur një metodë të ndryshme privatizimi apo gjysëm privatizimi dhe asnjëra nuk ka qenë e suksesshme. Asnjëra. Nuk do të thoja se të gjitha ato qenë jo të suksesshme, por do të thoja se asnjë nuk qe e suksesshme. Nuk do ta lija jashtë këtë element kur flitet për nomenklaturën dhe sesi mbijetoi ajo, si e parashutoi veten në epokën e re. Këto janë dy pikëpyetjet kyçe që influencojnë jetën politike bashkëkohore dhe do të vazhdojnë të jenë të tilla në të ardhmen. Ligji i lustracionit në Republikën Çeke dhe ligji i jolustracionit në Hungari, hapja e arkivave në Gjermani apo hapja e vonshme e arkivave në Sllovaki: të gjitha këto janë sot çështje politike. Asnjë prej këtyre vendeve nuk qe i aftë të vinte një vijë poshtë së kaluarës dhe të thoshte "tani po fillojmë diçka të re". E kaluara po përdoret në mënyrë konstante nga ata që bëjnë fushatë elektorale dhe politikanë, negativisht apo pozitivisht, kjo nuk ka rëndësi. Është qesharake që kjo po ndodh 20 vjet pas ndryshimeve. Në fund të fundit, në Çekosllovaki 68-a qe pak më shumë se 10 vjet pas 1956 në Hungari. Dy dekada është një kohë e gjatë.
Ne jemi akoma duke rrëmuar në këto gjëra. Nuk e kam një përgjigje. Di vetëm se këto kanë dy çështje themelore. Me shpresë, përgjigja e brezit të ri nuk do të jetë të na pyesë ne, por të thotë "OK, ti shko e rri tek cepi dhe flit për të kaluarën, ne do të merremi me të tashmen".
Martin Simecka: Unë mendoj se ata do të pyesin, por nuk do të jetë shumë e këndshme të përgjigjesh. Si mund ta krijonim një rrëmujë të tillë pas 1989? Parasëgjithash, disidentët nuk qenë të përgatitur për ndryshim, sepse kishin aq shumë nga problemet e tyre për të gjetur mënyra që të mbijetonin nën komunizëm. Ata qenë më të fiksuar me vetë shpirtin e tyre sesa me regjimin. Sigurisht, kjo qe e rëndësishme për axhendën e të drejtave të njeriut, që rezultoi vendimtare në vitin 1989, por tani kjo axhendë ka rënë. Në Hungari, disidentët mund të kenë menduar më politikisht ose më në thellësi, por në Çekosllovaki e kujtoj shumë mirë, se pavarësisht që pati shumë debate, pak mendim u kushtohej çështjeve sesi të qeverisej shteti apo sesi të ndryshohej ekonomia, si të ndryshohej sistemi. Shumica e debatit ishte rreth faktit sesi t'i rezistohej sistemit aktual dhe jo të krijohej një sistem i ri. Kështu që, kur erdhi 1989, ne nuk qemë të përgatitur. Në radhë të dytë, është çështja e orientimit politik. Kur filluam të krijojmë një parti nga lëvizja revolucionare në Bratislavë, ne nuk e patëm një debat lidhur me atë nëse qemë nga e djathta apo nga e majta. Ne bëmë testime - ju i dini ato testime - dhe sipas të gjitha atyre ne qemë nga e majta. Por, na u desh të vendosnim të ishim nga e djathta, pasi nga e majta ishte budallallëk. Ju duhet të privatizoni, ju duhet të transformoni sistemin, ju duhet ta distanconi veten nga Partia Komuniste. Qe shumë e vështirë të ishe politikan i djathtë dhe, në të njëjtën kohë, nga brenda nga e majta. Qysh atëhere shumë ish-disidentë i kanë ndryshuar krejtësisht mendjet e tyre. Për shembull, miku im Milan Uhde, u bë politikan shumë i djathtë dhe Kryetar i Parlamentit në Republikën Çeke. Të tjerë, si Petr Uhl, u bënë shumë të majtë. Shumë qenë diku në mes, por çdonjëri pati të njëjtin problem. Nuk mendoj se, mund ta bëjmë lëvizjen disidente tërësisht përgjegjëse për regjimin e sotëm. Influenca e tyre në Europë u dobësua shumë shpejt, derisa pothuajse nuk shikoni ndonjë nga ish- disidentët në politikë me disa përjashtime si Havel.
Përsa i përket lustracionit dhe përballjes me të këluarën, sërish mendoj se rruga çeke - fillimisht lustracioni dhe pastaj hapja e dosjeve - qe më e mira. Polonia nuk e bëri këtë në fillimin e viteve Nëntëdhjetë dhe po kështu as Hungaria - kjo është arsyeja se pse ky është një problem politik tani. Në Republikën Çeke, lustracioni nuk është një problem politik, pasi të gjithë politikanët janë lustruar. Ju mund të futeni tek dosjet dhe të mësoni gjithçka rreth të kaluarës së tyre - përveçse të kenë punuar me Moskën, përderisa nuk i kemi dosjet nga kjo e fundit. Në Poloni filloi të bëhej politikë rreth 5 vjet më parë kur filluan të hapnin dosjet. Në Hungari, problemi politik i vërtetë akoma duhet të ndodhë, me fjalë të tjera, nëqoftëse dosjet nuk janë shkatërruar krejtësisht. Kështu, sipas përvojës time, sa më shpejt, aq më mirë. Kjo është gjithashtu e mirë për ish-disidentë, për shkak se pushon së bëri çështjet e tyre: ata nuk duhet të nënvizojnë se kush janë të këqinjtë, pasi çdonjëri e di. Ata nuk duhet më të luftojnë, i takon publikut të gjerë.
Adam Michnik thotë se, nëqoftëse hapni dosjet, një gjë e tillë nënkupton rrëmujë. Ai mendon se ato duhet të mbyllen për një gjysëm shekulli derikur të gjithë të kenë vdekur. Një tjetër prej argumentave të tij është se ato janë dosjet e tyre, të krijuara nga komunistët, policia sekrete. A duam ne realisht që ato të formojnë bazën e historisë tonë? Ky është një argument retorikisht i fortë, por fakti është se përgjithësisht dosjet nuk janë të falsifikuara: mund t'u besoni atyre në masën 99 përqind. Një gjë tjetër është se, situata në Poloni që tejet e ndryshme nga ajo në Çekosllovaki, për shkak se policia sekrete polake infiltroi një pjesë të madhe të Solidarnosc në përgatitje për ndryshimin. Dyshoj se, në shumë raste dosjet mund të jenë falsifikuar në pritje të ndryshimit. Nuk është kështu në Çekosllovaki, për shkak se deri në momentin e fundit shërbimet sekrete çekosllovake qenë krejtësisht të bindur se, regjimi do të mbijetonte dhe 20 vjet të tjera. Michnik ka frikë se, ekzistojnë shumë raste që mund të kishin qenë shkatërrimtare për imazhin e Solidarnosc, me aq shumë heronj që rezultojnë të kenë qenë agjentë.
-Ndoshta kjo na jep mundësinë për t'u përqendruar në atë çka politikanët po bëjnë tani si kundërvënie ndaj të menduarit për gjërat që kishin 40 vjet më parë.
Martin Simecka: Kjo varet nga atmosfera sociale. Në Republikën Çeke, asnjë politikan nuk mund të mbijetojë nëqoftëse ka qenë agjent i policisë sekrete, përveçse në Partinë Komuniste të sotme. Por në Sllovaki munden. Kjo ndryshon nga shoqëria në shoqëri.
-Përse shumica e popullit nuk ju përgjigjën disidentëve? Pse nuk ju përgjigjën Kartës 77? Ju thatë se, babai juaj u përjashtua nga partia dhe më pas u bë disident. Historiani Zbynek Zeman ka thënë se, ndjen që shumë prej 68-shave u bënë disidentë jo pse qëndronin për diçka, por sepse u spastruan. Kështu që, qe shumë e vështirë për ta ta quanin veten si disidentë. Si ta përkufizojmë kundërshtimin nëqoftëse nuk është një çështje qëndrimi për një pikëpamje të veçantë?
Martin Simecka: Vitet menjëherë pas 1968 qenë vendimtare për të gjithë shoqërinë çekosllovake. Gjysmë milioni anëtarë të Partisë Komuniste Çekosllovake u desh që të kalonin në sitë. Ekzistonte një sistem goxha i sofistikuar, ku çdonjëri u pyet rreth qëndrimit të tij ndaj "ndihmës" sovjetike në 1968. Ky qe një moment ekzistencial vendimtar. Shumë njerëz thanë: "Në të vërtetë unë realisht nuk e kuptoja pushtimin dhe rrethanat, por, po mendoj se ajo qe ndihmë". Çdonjëri u detyrua që të gënjejë. Problemi thelbësor ishte nëse gënjenit ose jo. Nëqoftëse po, ju qetë i "tyre". Mund të përjashtoheshit nga partia, por mund ta mbanit punën dhe fëmijët tuaj qëndronin në shkollë. Nganjëherë, ishte e mjaftueshme nëqoftëse qëndronit të heshtur. Por ata që vendosën të thonin se ai qe pushtim, se ata qenë dhe akoma ishin kundër tij, ata njerëz e dinin shumë mirë se kishin marrë një vendim jetëndryshues. Ata që më pas u bënë disidentë kishin vendosur tashmë në atë moment. Nga njëra anë, njeriu mund të thotë se ata u shtynë në këtë situatë ekzistenciale të re, pas së cilës filluan që të pyesin veten rreth së kaluarës së tyre komuniste. Im atë qe ekspert në këtë, ai zhvilloi orë të tëra diskutimesh dhe shkroi një libër lidhur me të. Si mund të kishim dështuar në vitet Pesëdhjetë, si mund të qenë bërë komunistë? Ai e shikonte këtë dështim si një problem ekzistencial të botës dhe të shoqërisë. Këta njerëz nuk u shtynë në atë moment në vitet 1969 dhe 1970, vendosën ata.
Sigurisht që pati qindra të cilët, për shkak të përfshirjes së tyre në 1968, nuk e patën as edhe një shans. Im atë më tha në atë kohë, se edhe sikur të kish gënjyer, ai nuk do ta kishte pasur as edhe një shans. Por qindramijëra e patën këtë shans dhe e përdorën. Ata mbijetuan... dhe u bënë cinikë. Kjo është arsyeja se pse nuk morën pjesë në Kartën 77. Për ta, do të kish qenë kundër vendimit të tyre në 1969 dhe në 1970 që të merrnin pjesë në Kartën 77. Në atë kohë, Çekosllovakia nuk qe dhe aq keq për shumë njerëz, ata kishin punërat e tyre, fëmijët e tyre, gjithsecili ishte cinik, askush nuk besonte tek sistemi. Disidentët qenë nganjëherë në mënyrë të padurueshme të ndershëm. Nganjëherë është e vështirë të ndaj ide me njerëz që janë të përgatitur të shkojnë në burg - ju nuk mund t'i ndiqni ata, ata janë shumë të jashtëzakonshëm. Shoqëria në përgjithësi ishte tejet cinike. Në 1989 qe ndryshe. Ajo qe një kohë për ndryshim. Për shumë njerëz qe më e vështirë në atë kohë të nënshkruanin peticione, të dilnin nëpër sheshe dhe t'i përkisnin shumicës.
László Rajk: Një piktor hungarez shumë i mirë dhe shumë i suksesshëm pranoi në 1991 apo 1992 se nuk do të ishte bërë disident sikur të kish pasur shansin për ta ekspozuar punën e tij. Duket sikur ai qe shtyrë nga regjimi që të bëhej disident. Por më pas, unë e pyeta nëse ishte apo jo natyra e regjimit që nuk pranonte piktorë përparimtarë. Nëse ishte apo ajo natyra e regjimit, në vend që të përkrahte talentin e ri dhe t'i jepte atij shansin për të ekspozuar e bërë karrierë, ishte në të vërtetë që ta shtynte një piktor të ri të talentuar për t'u bërë disident. Po, kjo qe natyra e regjimit. Shumë njerëz nuk bëhen disidentë vullnetarisht, por shtyheshin që të bëheshin të tillë, por kjo është natyra e vërtetë e diktaturave.
Martin Simecka: Sa më shumë mësoj rreth Hungarisë e Polonisë dhe rreth të kaluarës, aq më shumë e shikoj sesa e thellë qe diferenca. Ato momente vendimtare, edhe karakteri i disidencës. Unë nuk e nënshkrova Kartën për një arsye, e cila për mua është thelbësore. Karta 77 përpiqej të komunikonte me regjimin. Ajo i drejtohej Paktit të Helsinikit dhe fliste për të drejta të njeriut, duke e mbajtur regjimin në marrëveshjet e tij në nivel evropian. Karta 77 ishte në favor të legjitimizmit të regjimit. Për brezin tim, regjimi ishte diçka e jashtme. Unë jetoja një jetë krejtësisht të ndryshme, regjimi ishte thjesht një e keqe me të cilën më duhet të jetoja, por nuk kisha asgjë për t'i thënë. Kjo qe diferenca midis babait tim dhe meje. Unë i përkisja një brezi tjetër. Ata donin të ndryshohej regjimi, sepse ata e ndryshuan atë në vitet Gjashtëdhjetë. Unë kurrë nuk doja të ndryshonte regjimi, pasi kurrë nuk mendoja për të si diçka që do të isha në gjendje ta ndryshoja. Gjëja e vetme që kisha dashur ishte liria ime dhe sesi mund të mbijetoja... si mund të jetoja në një ishull lirie. Brezi i tim eti donte ta ndryshonte atë jo dhe aq, sepse e ndjenin që ishte i tyri, por më shumë, sepse angazhimi politik lë një shenjë të tillë në të menduarin tuaj.
-Ju thatë se nuk ka vend për moralitet kur vjen puna të ndeshesh me të kaluarën - nuk është vetëm rreth thënies "Isha i ri dhe budalla". Kështu që duket se, sipas mendimit tuaj kjo ka të bëjë më shumë me faktet sesa me pajtimin. Por çfarë do të arrinte kjo? A ka ndonjë qëllim në këtë? Apo ka të bëjë vetëm me të vërtetën, pikë?
Martin Simecka: Jo, përndryshe nuk do ta vrisja mendjen aq shumë. Unë mendoj se brezi më i ri - për shembull im bir, i cili është 25 vjeç - nuk ka asnjë shans për ta kuptuar historinë. Vitet Pesëdhjetë qenë të jashtëzakonshëm, komunizmi dhe nazizmi qenë regjime të jashtëzakonshme. Është akoma e rëndësishme të flitet rreth së kaluarës, rreth përvojës personale, rreth asaj sesi qe ajo në detaje dhe jo të mbështetesh vetëm tek arkivat. Mendoj se, kjo është përgjegjësia e atyre shkrimtarëve dhe intelektualëve që janë akoma gjallë për të folur hapur rreth së kaluarës, siç ka bërë Ivan Klíma. Nëpërmjet përvojës së tyre, ju mund të kuptoni se çfarë do të thotë të humbasësh lirinë tënde. Ky rrezik ekziston akoma. Ju mund ta humbisni lirinë çdo ditë. Besoj se, brezi më i ri nuk është i kujdesshëm për rreziqet. Rreziku nuk është sistematik, ndoshta nuk është rreth jetës dhe vdekjes, por mund të jetë. Kështu që ajo që po bën thirrje është që t'i jepet brezit më të ri të paktën shansi për ta kuptuar të kaluarën dhe t'i ndalojë ata nga bërja e të njëjtave gabime.
Debati në fjalë u organizua në Budapest bashkërisht nga Magyar Lettre internationale dhe Collegium Budapest.
Përgatiti
ARMIN TIRANA

Google+ Followers