Përhapja perverse e krizës në të gjithë Europën


1929: Kriza e Madhe amerikane shkatërron ekonominë botërore

Në vitet Njëzet hegjemonia e dollarit ishte tashmë në veprim. Globalizimi fillon marshimin e tij, duke krijuar ndërvarësi të rrezikshme. Që evidentohen kur…
Nuk janë të paktë ata sot që theksojnë se, ekonomitë botërore po përjetojnë një moment stanjacioni shumë delikat, kriza e besimit është vërtet shumë e fortë dhe të dhënat e ardhura nga bursat nuk lënë të shpresohet për mirë. Duket e pabesueshme sesi new economy, term sot jo fort i hijshëm, vetëm pak vjet më parë duket se përfaqësonte gurin filozofik të aftë për të zgjidhur çdo problem të një ekonomie që po hynte në rrugë të lodhura dhe apatike. Gjatë këtyre kohëve të fundit bursat e të gjitha vendeve perëndimore i rrisnin kontraktimet e tyre me ritme absolutisht të pabesueshme dhe aksionet e kompanive të lidhura me zhvillimin e teknologjive të reja katërfishonin vlerat e tyre në shumë pak kohë, fitime të lehta që tërhiqnin sipërmarrës të paskrupull që themelonin shoqëri të reja me aksione me qëllimin e vetëm që të përfitonin nga një situatë e favorshme, por dukshëm tranzitore. Përqindjet e fitimit mbi këto aksione qenë vërtet të mrekullueshme dhe brenda pak kohësh ju afrua botës së bursës një numër i madh njerëzish (që pak ose aspak kishin të bënin me botën e egër të Wall Street), me shpresën që të dyfishonin fitimet e tyre. Një popull i tërë që u transformua në agjent burse dhe në ekspert finance. Këta investitorë të rinj u lëshuan në botën magjike të spekulimit financiar me një besim total dhe të paktëve që lejonin të vinin në dyshim rezultatet e këtij ekspansioni ekonomik menjëherë ju mbyllej goja dhe akuzoheshin se qenë pesimistë dhe ogurzinj. Dhe në fakt gjithçka rezultoi në një flluskë sapuni e destinuar që të zgjaste pak.
1925 - 1929 evolucion dhe krizë e bursës së New York
Në tetor të vitit 1929, pas muajsh euforie të madhe, bursa amerikane njohu një rënie të fortë, shumë më të thellë dhe shumë më të fortë se të gjitha të mëparshmet, por jo të tillë sa t'u bënte me dije operatorëve një kolaps pasues në ekonomi. Bile në periudhën menjëherë më pas, ekonomia amerikane tregoi shenja të dobta rigjallërimi dhe kriza e mëparshme e tetorit u duk vetëm një ndalesë e përkohshme e ekspansionit ekonomik. Por, bota e vitit 1929 ishte tashmë në një pjesë të madhe e globalizuar dhe një krizë në Shtetet e Bashkuara, vend ekonomikisht hegjemon, u transformua pashmangshmërisht në krizë globale. Duke filluar nga viti 1932, operatorët e kuptuan se kriza e filluar në vitin 1929 nuk ishte thjesht konjukturale, po fillohej kështu të pyetej se kur dhe si do të ishte i mundur një rigjallërim i ekonomisë. Nëqoftëse momenti nuk kishte qenë tragjik, mund të duket deri komik ky pohim i bërë nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Calvin Coolidge, përpara Kongresit amerikan nga fundi i vitit 1928: "Asnjë Kongres i Shteteve të Bashkuara i mbledhur për të diskutuar problemet e Bashkimit nuk i kish ndodhur ndonjëherë të gjendej përballë një situate kaq pozitive. Në vend ekziston qetësi dhe kënaqësi sëbashku me rekordin më të lartë të viteve të begatisë. Jashtë vendit mbizotëron paqja dhe mirëqenia".
Në ato vite, ekspansioni të fortë ekonomik që i paraprinë kolapsit të vitit 1929, amerikanët filluan të zbulojnë kënaqësitë e kohës së lirë dhe të një rroge që u mundësonte atyre një nivel të caktuar: automobila, mallra konsumi dhe sidomos larg nga ashpërsitë e një dimri, atij të New York, jashtëzakonisht shumë i ftohtë. Florida e butë qe sigurisht një prej objektivave të preferuara dhe kështu, në vijim të një pushtimi gjithnjë e më imponues, edhe trojet për të ndërtuar shtëpi dhe hotele u ngritën në mënyrë marramendëse në çmim. Kush mundej i investonte paratë e tij në një truall për ta rishitur me dyfishin e çmimit pak ditë më parë. Ndarja e trojeve, që fillimisht kishte lindur për të siguruar një vend të mirë ku të ndërtoheshin shtëpi të përtypshme për turistët e pasur njujorkezë, arriti në zona të Floridas mjaft larg nga bregu shumë i lakmuar, por nuk kishte aspak rëndësi, ajo që ishte e rëndësishme nuk ishte të sigurohej një vend i mirë në diell për pushime, por të bëhej një "investim i shkëlqyer". Inteligjenca e spekulatorëve u shty shumë më tej dhe kështu, me afërsisht 10 përqind të vlerës së truallit, garantohej mundësia e prenotimit të të gjithë truallit: kjo llogari, siç është e natyrshme ishte e shijshme dhe vetë ajo ishte subjekt i fluktimeve të pashmangshme të tregut, kështu që në thelb të gjithëve u ishte garantuar mundësia e bërjes së një investimi të mirë. Nga viti 1926 normat e fitimit për kë blinte ato troje qenë shumë të larta, aq të larta sa që tashmë ishte e pamendueshme të mund të ngriheshin akoma dhe në fakt ngritja u stabilizua: e gjithë Florida ishte ndarë. Por, fundi i spekulimit në Florida ndodhi për shkak të një fenomeni ekzogjen ndaj ekonomisë: një furtunë shumë e dhunshme në rajon la pa strehë midis 17000 dhe 18000 njerëzve, duke i dhënë fund përfundimisht valës spekulative. Sipas Kenneth Galbraith, ekonomist dhe historian i ekonomisë, Florida përfaqësoi treguesin e parë të një krize të mundshme ose, gjithsesi, të një qëndrimi spekulativ të tepruar.
Tregu bursist amerikan
Megjithatë, pavarësisht sinjaleve elokuente të një deformimi në tregje, në vijim të krizës së Floridas asgjë nuk ndryshoi, në fund të fundit produktet fitimprurëse të shoqërisë me aksione nuk kërcënonin rënie dhe vile investimet aksionere mbeten gjatë gjithë periudhës 1928-'29 të larta. Të investoje 100 në vitin 1924 nënkuptonte që të kishe 180 në fillimin e 1925. Një ulje e përkohshme gjatë vitit 1926 shërbeu si prelud për bumin e vërtetë bursist të 1927: kuotimi i aksioneve ngjitet ditë për ditë, duke arritur kështu një tregues prej 245. Ndërkohë, jemi gjithmonë në vitin 1927, një emetim i madh obligacionesh nga ana e Federal Reserve krijoi një disponibilitet të madh monetar në tregjet më pas të riinvestuara në aksione. Kjo do të thotë se, nëpërmjet mekanizmash perversë e njëjta sasi paraje reale investohej shumë herë, duke krijuar kështu një amplifikim virtual të sasisë së monedhës. Blihej një obligacion me para reale, banka arkëtonte para, duke u huazuar më pas sipërmarrësve apo individëve të thjeshtë që synonin të investonin në aksione, kështu që me një sasi monedhe të barabartë me 100, mund të bliheshin tituj të llojeve të ndryshme të barabarta me 200 apo 300. Rreziku në një sistem ekonomik jo të kontrolluar dhe të disiplinuar nga shteti është shumë i lartë, mekanizimi i investimit real, duke ngecur mund të provokojë një reaksion zinxhir me përmasa dramatike. Nga ai moment e prapra, mekanizimi i vënë në funksionim nga një shoqëri tejet optimiste, për të mos thënë naive, ajo amerikane, filloi që të veprojë për llogari të vet, duke humbur çdo referim me realitetin ekonomik. Spekulimi në bursë pushoi së qeni i kontrollueshëm, duke marrë kështu përmasa të pabesueshme: aksionet u ngritën me ritme marramendëse, në mars të 1928 mesatarja e treguesve industrialë u rrit me 25 pikë. Bursa manifestoi shenja paqëndrueshmërie vetëm duke filluar nga qershori dhe një gazetë e New York do t'i përshkruajë kështu uljet e forta të 12 qershorit të të njëjtit vit: "Rëniet e Wall Street kanë ndodhur dje me një bujë që është ndjerë në të gjithë botën", por tregu aksionar nuk e kish ezauruar akoma fuqinë e tij për të tërhequr para dhe iluzione. Menjëherë pas zgjedhjes së Hoover si President, në nëntor të 1928, treguesit e Wall Street filluan që të ngrihen, duke i thyer në mënyrë të pandalshme rekordet e mëparshëm. Gjatë vitit 1928, vetëm për të dhënë një shembull ilustrues të situatës, aksionet e Wright Aeronautics u ngritën nga 69 në 289 pikë, aksionet e transaksionuara gjatë vitit 1928 kishin qenë 920550032, në vitin 1927, pothuajse një vit më parë, kishin qenë 576990875. Bursa, duke e humbur kontaktin e saj me botën reale, u kushtoi pak vëmendje treguesve ekonomikë dhe ka mundësi pak qenë të interesuar të dinin se cilat qenë bilancet reale të kompanive, të cilave u blinin aksionet: e rëndësishme ishte thjesht që çmimi i asaj cope letre të ngrihej vazhdimisht. Investitorët (me këtë term tregojmë të gjithë ata njerëz që blinin aksione, për më tepër njerëz të klasës së mesme dhe të lartë amerikane) kërkonin paratë hua për t'u blerë aksionet bankave, të cilat kënaqeshin si garanci të huasë të një pjese të këtyre aksioneve. Huatë e ofruara klientëve nga ndërmjetësit e bankave arritën vlerën e pabesueshme prej 4 miliard dollarësh me 1 qershor të 1928, 5 miliard me 1 nëntor dhe, nga fundi i vitit, qenë rritur në 6 miliard. Aksionet qenë blerë kështu për qëllime thjesht spekulative, duke parë se përqindjet e interesit të huave nga kontratat e tyre qenë më të lartë se dividentët e aksioneve (përqindja e interesit e praktikuar nga bankat ishte në rreth 5 - 6 përqind, kurse dividentët vjetore të aksioneve qenë mesatarisht rreth 1 - 2 përqind). E tërhequr nga interesat e larta, paraja konvergjoi drejt New York nga çdo anë e botës: në vend që të kërkohen fitime në mallra të reja, kush kishte në dispozicion një kapital për ta investuar preferoi atëhere të drejtohej nga tregu financiar amerikan, duke krijuar - duke filluar nga viti 1928, siç do ta shikojmë më mirë më poshtë - kufizime të fuqishme në ekonomitë e vendeve të pjesës tjetër të botës. Përqindjet e interesit të huave bankare pësuan një rritje të papritur, duke arritur kuotën e pabesueshme të 12 përqindëshit. Nga ana e tyre, bankat i drejtoheshin Federal Reserve, që siç e kemi parë kishte në dispozicion një sasi të madhe monedhe, për të marrë para të tjera që t'i jepnin hua. Federal Reserve vepronte si bankë qendrore: ia huazonte paratë e saj bankave të tjera me përqindje interesi shumë më të ulëta, normalisht rreth 5 përqindëshit. Presidenti Coolidge, gjithmonë vëzhgues i vëmendshëm dhe i mprehtë (!!), pak përpara skadimit të mandatit të tij në janar të 1929 tha: "Situata ekonomike është absolutisht e qëndrueshme dhe titujt aksionerë paraqiten akoma me një çmim të nënvlerësuar". Gjatë muajve shkurt dhe mars mbledhjet e bordit të Federal Reserve do të bëhen pothuajse të përditshme, fillonte të perceptohej se diçka në sistemin financiar nuk po funksiononte siç duhet. Ankthi i tregjeve u bë i fortë sidomos për faktin se nga mbledhjet e FED-it nuk merrej vesh asgjë: shpejt ankthi u transformua në panik dhe me 26 mars Wall Street regjistronte një rënie të parë të fortë. Shitjet rriteshin, përqindjet e interesit të praktikuara ndaj huave nga bankat rriteshin të shtyrë nga pasiguria në 20 përqind dhe paraja kesh mungonte. Mekanizmi dukej se e kish arritur fundin e tij dhe në të vërtetë një hua e mëtejshme e Bankës National City të New York e shmangu kolapsin e afërt. Një rast emblematik që mund të citohet është ai i Goldman Sachs and Company. Goldman Sachs ishte një trust investimesh (shoqëri të kësaj natyre qenë në fakt të shumta në atë kohë), i lindur nga fundi i vitit 1928 me një vlerë prej 100 milionë dollarësh të ndarë në 1 milion aksione me vlerë prej 100 dollarësh secili. Menjëherë pas themelimit, 90 përqind e aksioneve ju shit publikut me një çmim prej 104 dollarësh secili. Gjatë shkurtit të 1929, Goldman Sachs u shkri me një trust tjetër investimesh, Financial and Industrial Securities Corporation, kapitali i Goldam Sachs, që siç e kemi parë fillimisht ishte prej 100 milionë dollarësh, u vlerësua atëhere në 235 milionë dollarë, domethënë më shumë se 100 përqind e kapitalit të investuar pothuajse 3 muaj më parë dhe çdo aksion, që fillimisht ishte shitur me 104 dollarë, vlente 222 dollarë. Pak vite më vonë, tregon në mënyrë lakonike një drejtues i Goldman, ato aksione vlenin pak më shumë se 1 dollar! Gjatë verës së 1929, huatë për të blerë aksione të kryera nga ndërmjetësit bankarë për spekulatorët financiarë rritej me 400 milionë dollarë në muaj, në fund të verës i kalonin të 700 milionët, nga këta më shumë se gjysma vinin nga sipërmarrje dhe privatë, të vendit dhe të huaj, përqindjet e interesit me të cilat paguheshin huatë qenë shumë të larta, rrallë zbrisnin në 6 përqind, për t'u vendosur në një vlerë mesatare që lëkundej midis 7 dhe 12 përqind, dukej se në këto muaj Wall Street ishte duke thithur paratë e të gjithë botës.
Agimi i krizës
Ajo që vuri në alarm tregun, qe botimi i të dhënave lidhur me ekonominë reale, që në vjeshtën e 1929 tregonin hyrjen në një gjendje të rrezikshme depresioni. Në qershor treguesit e prodhimit industrial dhanë sinjalet e para të stanjacionit, në tetor treguesi i prodhimit industrial ishte 117, tri muaj më parë ishte 126. Në thelb, mungonte vetëm rënia e sistemit financiar, por, pavarësisht se treguesit e prodhimit industrial dhanë sinjale pak inkurajuese, pak e prisnin rënien e Bursës. Sigurisht që shumë e kishin kuptuar rrezikshmërinë e sistemit spekulativ, por vështirë se gazetarët apo ekonomistët e gjykuar si pesimistë mund të siguronin hapësira nëpër gazeta. Përkundrazi, shumë gazetarë merrnin çmime për të shkruar artikuj lavdërues, për të fshehur të vërteta gjithnjë e më shumë evidente, rrota vazhdonte të rrotullohej dhe askush nuk kish të drejtë që t'ia kritikonte mekanizmin. E marta 29 tetor 1929 qe dita më shkatërrimtare e historisë së Bursës të NeW York, shitjet e aksioneve u bënë masive në një treg në të cilin mungesa e blerësve ishte pothuajse totale. Kompania Westinghouse, aksionet e së cilës vlenin 286 dollarë në shtator, i hapi kontraktimet e saj në atë mëngjes, duke e ofruar me 131 dollarë çdo aksion të saj, për ta mbyllur më pas në 120, ndërsa Goldman Sachs i hapi kontraktimet e saj në kuotën 60 dhe për t'i mbyllur më pas në 35 dollarë për aksion. Dyshimi i rënieve të papritura u zgjerua në të gjitha trusts e investimit nga frika ose nga vetëdija se këto aksione shumë shpejt mund të mos vlenin më asgjë. Tregu ra në mënyrë marramendëse deri me 13 nëntor, në këtë datë treguesit industrialë të "Times" kishin rënë nga 452 në 224 pikë, kriza financiare ishte edhe krizë ekonomike! Një pauzë e shkurtër në rëniet i bëri operatorët të shpresonin për mirë: në fakt tri muajt e parë të 1930 qenë me stabilitet substancial. Ekzistonte atëhere opinioni i pranuar se, gjithsesi kish qenë i nevojshëm për ekonominë një ridimensionim i vlerës së titujve aksionerë, por se tani kish ardhur momenti për rigjallërimin. E vërteta është një tjetër: rigjallërimi nuk erdhi dhe pas një periudhe të shkurtër të dukshme stabiliteti rëniet u kthyen për t'u bërë dramatike dhe të pandalshme deri në qershor të 1932. Treguesit industrialë të "Times" që qenë mbyllur në nëntor të 1929 në 224 pikë, u gjendën në qershor të 1932 në 58 pikë, prodhimi i çelikut kishte arritur 12 përqind të kapacitetit prodhues të tij. Për të dhënë një ide të përmasave të krizës duhet që të jepet këtu ndonjë e dhënë: në vitin 1933, prodhimi i përgjithshëm kombëtar amerikan ishte me një të tretat më i ulët se ai i 1929, duke rënë në 3 vjet me 28 përqind, për t'u kthyer vetëm në 1937 në nivelin e 1929. Veç kësaj, në vitin 1938, 1 amerikan në 5 ishte i papunë.
Reperkusione në Europë
Siç e dimë mirë, kriza ekonomike dhe financiare e filluar në Shtetet e Bashkuara u përplas mekanikisht dhe në mënyrë perverse mbi të gjithë botën. Në veçanti në Europë, ekonomia e së cilës ishte e lidhur me Shtetet e Bashkuara nëpërmjet një sistemi kompleks huash, pasojat qenë veçanërisht drastike: në Gjermani, GDP-ja ra me 15.7 përqind; në Itali, ku ekonomia ishte e kontrolluar në mënyrë autarkike nga fashizmi, rënia qe pak më e moderuar, duke shkuar "vetëm" në 6.1 përqind. Duhet kujtuar sesi Europa e atyre viteve nuk kishte dalë akoma krejtësisht nga traumat e provokuara nga Lufta e Parë Botërore dhe kështu që kriza, fillimisht financiare u transformua me shpejtësi në një dramë me përmasa të pakontrollueshme dhe qeveritë e të gjitha vendeve u drejtuan nga zgjedhje me karakter pastërtisht autarkik, duke i theksuar dhe duke i ushqyer në këtë mënyrë efektet e krizës. Megjithatë, pasojat e depresionit pas vitit 1929 vazhdojnë të habisin. Në fakt për Europën ky nuk ishte konfrontimi i parë me një cikël ekonomik negativ: ka mundësi, kriza në maksimum në vigjilje të Luftës së Parë e shtyrë më pas me konflikt të përfunduar, nuk qe më pak e fortë se ajo e zhvilluar në fillimin e viteve tridhjetë. Origjina e një krize kaq të thellë duhet krijuar kështu, sipas Derek Aldcroft, pikërisht në Shtetet e Bashkuara: "Me pak fjalë, Shtetet e Bashkuara i dhanë dy goditje të rënda sistemit ekonomik botëror në një periudhë në të cilën ky ishte më i cënueshëm dhe, për pasojë, më pak në gjendje që t'i duronte. Goditja e parë, erdhi me reduktimin e huave të huaja 1928 - 1929 dhe e dyta, me kulmin e bumit amerikan në verën e 1929". Rënia e huave të huaja kishte ndodhur qysh në verën e 1928 dhe investimet në Europë qenë tashmë prej kohësh pak të përtypshme, siç e kemi parë tashmë përqindjet e larta të interesit të praktikuara nga Federal Reserve tërhiqnin pjesën më të madhe të investimeve, emisionet e kapitalit amerikan në llogari të huaj gjatë vitit 1928 ranë deri me 50 përqind, duke krijuar kështu një impakt të fortë deflacionist ndaj të gjithë ekonomisë globale. Por, kriza europiane u bë dukshëm edhe më e fortë në vijim të krizës amerikane të 1929, në këtë pikë huatë dhe kapitalet nga Shtetet e Bashkuara drejt Kontinentit të Vjetër u ndalën krejtësisht sëbashku me importimet nga Europa. Për ta rënduar të gjithë situatën ishte edhe një krizë ekonomike qysh prej kohësh latente në Europë: cikli i ekspansionit kishte përfunduar dhe llogaritë publike nuk qenë stabilizuar, pothuajse konsiderohej i pafundëm fluksi i huave të ardhura nga Shtetet e Bashkuara. Faza finale e krizës europiane filloi në muajin maj me rënien e Credit Asntalt, shoqëri austriake që mbante më shumë se dy të tretat e të gjitha depozitave të sistemit bankar të këtij vendi, gjendja e likuiditetit të kësaj banke shkaktoi panikun në mjediset bankare europiane. Shpresat e qeverive dhe të investitorëve u drejtuan nga Britania e Madhe, vendi i vetëm akoma në gjendje që të jepte huara, por besimi në aftësinë e Londrës për ta garantuar aftësinë paguese të saj zgjati pak dhe kështu kriza nga Europa kaloi me shpejtësi kanalin e La Manshit dhe me 21 shtator të 1931 Britania e Madhe doli zyrtarisht nga standardi i arit. Ekonomia amerikane filloi të rritet, vetëm duke filluar nga vitet 1932 - 1933, por reperkusionet e krizës në Europë tashmë kishin hyrë në një rrugë të pakthyeshme. Mosbesimi kompromentoi çdo aktivitet ndërshkëmbimi midis vendeve, kështu Britania e Madhe i la pasdore shkëmbimet me kontinentin për t'ju drejtuar vendeve të perandorisë së saj, në Itali fashizmi u drejtua nga zgjedhje akoma më shumë të forta nacionaliste, në Gjermani uria dhe pesimizmi i hapën dyert nacional - socializmit: edhe njëherë akoma u mendua se mund të përballohej një krizë ekonomike me agresivitet dhe me luftë. Rigjallërimi i vërtetë erdhi në Europë vetëm në vitin 1945, pasi që tragjedia më e madhe e historisë së saj kish pushuar së korruri viktimat e saj.
Konkluzione: modeli Minsky
Duke lexuar "Historinë e krizave financiare" të Kindleberger, mbetesh veçanërisht i befasuar kur shikon sesa struktura e kësaj krize të sapofilluar nuk është gjë tjetër veçse një klishe e përsëritur shumë herë gjatë këtij shekulli të fundit. Për të shmangur dyshime, duhet nënvizuar se librin e tij Kindleberger e shkroi në vitin 1978, domethënë në një largësi mbi 30-vjeçare nga kriza aktuale. Në modelin e përpunuar nga Hyman Minsky, i cituar nga Kindleberger, bumi ekonomik është ushqyer nga një ekspansion i kredidhënies bankare që zgjeron ofertën totale të monedhës, në kohëra të kaluara me dhënien e drejtpërdrejtë të monedhës, sot, që një operacion i tillë nuk lejohet më, duke dhënë hua në formë depozitash bankare shtesë. Nga modeli Minsky, kredidhënia bankare rezulton tejet e paqëndrueshme. Rritja e ofertës së monedhës përkthehet në kërkesë efektive mallrash dhe shërbimesh financiare. Pas disa kohësh, kërkesa e rritur përplaset me aftësinë për të prodhuar ose me ofertën e aktiviteteve financiare ekzistuese. Çmimet ngrihen, duke u dhënë vend mundësive të reja të fitimeve dhe duke tërhequr sipërmarrje dhe investitorë të tjerë. Zhvillohet një efekt retroaktiv pozitiv, përderisa investimet e reja përcaktojnë rritje të të ardhurave që stimulojnë investime të reja dhe rritje të reja të të ardhurave. Në këtë pikë, na shpjegon Kindleberger, tregu arrin një gjendje euforie. Spekulimi lidhur me rritjen e çmimit i shtohet investimeve për prodhimin dhe shitjen. Në një moment të mëpasëm, spekulimi tenton që të shkëputet nga objektet vërtet me vlerë dhe për t'u drejtuar atyre më pak konsistentë. Grupe gjithnjë e më të mëdha njerëzish kërkojnë që të bëhen të pasur pa e kuptuar realisht procesin që po zhvillohet. Me procedimin e bumit spekulativ, copëra të interesit, shpejtësi qarkullimi dhe çmime vazhdojnë të gjitha të rriten dhe në këtë pikë disa investitorë vendosin të shesin dhe të realizojnë fitimet. Ky është momenti në të cilin tregu, në apogjeun e mundësive të ekspansionit të tij fillon që të ngecë dhe në të cilin shitjet e operatorëve kompensohen nga blerjet e rekrutëve të rinj. Në këtë pikë spekulatorët kuptojnë rrezikun e një krize likuiditeti me pasoja katastrofike për çmimet e mallrave dhe titujve, sinjali i katastrofës së afërt jepet normalisht nga falimentimi i një banke apo i një sipërmarrjeje e ndodhur shumë ngushtë, arratia shpërthen, çmimet bien dhe falimentimet rriten. Likuidimi degjeneron në panik dhe njerëzit nguten, deri kur e kanë të mundur, që të shesin. Sinjali specifik që bën të percipitohet në një krizë mund të jetë falimentimi i një banke apo i një sipërmarrjeje e ndodhur në shumë vështirësi apo rënia e çmimit të një objekti parësor spekulimi. Likuidimi degjeneron në panik sapo fillohet të kuptohet, se sasia e monedhës është e kufizuar, e pamjaftueshme për t'u mundësuar të gjithëve që të shesin në maksimum. Ashtu si spekulimi, paniku ushqehet vetë, deri kur verifikohen një apo më shumë nga këta elementë:
1) Çmimet bien aq poshtë sa që njerëzit shtyhen sërish që të lëvizin drejt aktivitetesh më pak likuide;
2) Aktiviteti ndalohet, duke i vënë limite zvogëlimit të çmimeve, duke mbyllur bursat apo duke penguar shkëmbimet;
3) Një huadhënës i çastit të fundit, në përgjithësi bankat qendrore, arrin që t'i bindë tregjet se monedha jonë do të jetë e disponueshme në sasi të mjaftueshme për të përballuar kërkesën për likuid, duke rivendosur kështu një klimë besimi.
Nga ai tetor i 1929 ka pasur shumë kriza financiare jo domosdoshmërisht të degjeneruara në kriza ekonomike si, sa për të dhënë një shembull, rënia e Bursës së New York e 1987, ka pasur kriza ekonomike jo të degjeneruara në dramë, si kriza e shkaktuar nga rritja e çmimit të naftës e 1973. Por, ajo që duket se është e ndryshme si, respektivisht krizave të përsëritura gjatë këtyre 70 viteve të fundit, është aftësia dhe besimi i vënë tek shteti si agjent ekuilibrues dhe fuqizues i ekonomisë. New Deal i projektuar dhe i lëshuar nga Roosevelt (ndoshta më i madhi midis presidentëve që kanë pasur ndonjëherë Shtetet e Bashkuara) në vitin 1933 si mjet për të dalë nga kriza, nëpërmjet një serie komplekse ndërhyrjesh të drejtpërdrejta shtetërore, duket se ia kanë lënë vendin sot një konceptimi të ekonomisë hiperliberiste shumë të ngjashme me atë që i kish paraprirë Krizës së Madhe të 1929. Keynes, ekonomist konservator, mbi teoritë e ndërhyrjes shtetërore, të të cilit është bazuar ekonomia jonë e pasluftës, duket se është vënë me shumë ngut në hatulla, për të rishpluhurosur propozime plot besim në aftësitë e tregjeve financiare dhe ekonomike për të vetëmenaxhuar ekuilibrin e vet.
Përgatiti:
Armin Tirana

Google+ Followers