Shënime për një lexim schumpeterian të krizës


Nuk ka rinovim pa krizë

Nga një këndvështrim schumpeterian, kriza e vjeshtës 2008 është thjesht një manifestim tjetër i paqendrueshmërisë dinamike të lindur dhe bile kushtetuese të sistemit kapitalist, që tashmë është manifestuar shumë herë gjatë historisë ekonomike. Vizioni schumpeterian i funksionimit të sistemit ekonomik ndryshon në mënyrë domethënëse nga ai neoklasik për sa vendos në qendër rolin e novatorizmit dhe të ndryshimit kulturor. Në modelin neoklasik nuk është e dhënë mundësia e rritjes, sapo arrihet alokimi korrekt i resurseve. Domethënë, pranohet mundësia e rritjes vetëm gjatë procesit të afrimit me kushtet e ekuilibrit. Sistemi duhet të qëndrojë në kushte ngrirjeje, pa asnjë mundësi ndryshimi që të mos jetë ekzogjene, domethënë e përcaktuar nga ngjarje që nuk kanë shkak ekonomik. Në të kundërt, në sistemin kapitalist schumpeterian ndryshimi është i lindur dhe endogjen. Sistemi schumpeterian është i aftë të rritet për sa është i aftë të rinovohet. Ama, nuk ka rinovim pa krizë. Në bazën e modelit schumpeterian qëndrojnë tri premisa qendrore:
a) novatorizmi dhe rritja nuk mund të jenë të ndarë: rritja e aftësisë për të prodhuar pasuri e ka origjinën vetëm dhe ekskluzivisht nga gjenerimi i dijes së re shkencore e teknologjike dhe nga zbatimi i saj në proceset prodhuese nëpërmjet futjes së risive teknologjike dhe organizative. Pa risi, sistemi nuk mund të rritet dhe bie në fluksin rrethor.
b) ndryshimi teknologjik dhe ndryshimi strukturor janë të pamposhtëm: futja e risive modifikon asetet e procesit prodhues, format e tregut dhe strukturat industriale, ndikon mbi tregjet e punës, ndryshon shpërndarjen e të ardhurave, modifikon preferencat dhe konsumet.
c) risia dhe kriza nga ana e tyre janë të pandashme: novatorizimi prodhon shkatërrim krijues dhe kështu që përhapja e tij shoqëron dhe shkakton krizën e sektorëve dhe të sipërmarrjeve tradicionale.
Por është edhe e vërtetë se risia lind në krizë kur sipërmarrjet nuk janë më në gjendje që të përballojnë rënien e fitimeve dhe të mundësive të rritjes. Futja e risive modifikon kushtet bazë të sistemit dhe prodhon kriza, të cilat mund të jenë lokale apo globale. Në rastin e parë flitet për shkatërrim krijues: sipërmarrjet fusin risi të lokalizuara që do t'i ndryshojnë kushtet e funksionimit të konkurrentëve të tyre, furnizues dhe konsumatorë në tregjet e tyre specifike. Nëqoftëse fluksi i risive është i rregullt, i vazhdueshëm dhe i shpërndarë në mënyrë simetrike në sistem dhe në kohë, shkatërrimi krijues prodhon një efekt të përhapur paqëndrueshmërie lokale, por nuk verifikohen kushte të përgjithësuara krize. Kurse kur shpërndarja në kohë dhe rajonale e risive karakterizohet nga formimi i bistakëve të risive radikale që sjellin transformimin e të gjithë sistemit prodhues, mund të prodhohen kriza në shkallë globale.
Pika e tretë e modelit schumpeterian çon drejtpërsëdrejti në analizën e krizës së madhe. Sipas Schumpeter, përkrah fluksit të vazhdueshëm të risive më të vogla që prezantohet në mënyrë fluide dhe të rregullt, duhet të pranohet formimi i sistemeve të reja teknologjike që në fakt, merr karakter ciklik. Shpërndarja e bistakëve të risive radikale që çojnë në formimin e sistemeve të reja teknologjike është e çrregullt në kohë dhe në hapësirë gjeografike. Menaxhimi i tyre ndodh në kulmin e krizës ekonomike dhe paraqitja e tyre prodhon një fazë rritjeje të shpejtë dhe euforie edhe financiare. Novatorët nxjerrin fitime të mëdha, sipërmarrjet novatore rriten me shpejtësi dhe produktet e tyre fitojnë kuota tregu. Kështu që janë të ekspozuar ndaj proceseve intensive të imitimit. Pason si përhapja nga ana e ofertës, ashtu dhe hyrja pasuese imituese e sipërmarrjeve të reja, edhe të lokalizuara në rajone të ndryshme. Përhapja nga ana e kërkesës kompenson rritjen e fortë të ofertës, ama deri në një pikë të caktuar, pas së cilës prodhohet një tepri investimesh, krijim aftësishë prodhuese me tepri, rënie përqindjesh fitimi dhe krizë financiare. Vetëm në këtë pikë përcaktohen kushtet për inkubimin e një cikli teknologjik të ri.
Letërsia schumpeteriane individualizon dy cikle të mëdhenj spekularë dhe komplementarë: ciklin ekonomik dhe ciklin teknologjik. Kur rritja ekonomike prek pikën minimale, cikli teknologjik arrin maksimumin e tij dhe anasjelltas. Kur kriza është e përgjithësuar, tërësia e sipërmarrjeve është e shtyrë që t'i ndryshojë rrënjësisht sjelljet e veta. Në këtë pikë, me kontributin e një shumëfishtësie ndryshimesh lokale, formohen bistakët e risive komplementare që çojnë në formimin e sistemeve të reja teknologjike. Hapen kështu perspektiva të mëdha fitimi, sipërmarrjet nisin projekte të mëdha investimi, sistemi financiar mbështet iniciativat e reja duke marrë nivele risku në rritje, kërkesa e agreguar rritet me ritme të përshpejtuara dhe me to punësimi dhe produktiviteti. Në tregjet financiare asistohet në momente tipike euforie, vlerat e bursës rriten në mënyrë të ndjeshme, vlera e mesme e q-së së Tobinit (raporti midis vlerës së bursës që shkaktohet nga kapitalizmi i vlerës korrente të aksioneve të kuotuara dhe vlerës kontabël) rritet dhe prek nivele të pazakonta. Në planin teknologjik sipërmarrjet e përqendrojnë vëmendjen e tyre mbi futjen e risive rritëse, të cilat konsistojnë në aplikime dhe ripërpunime të risive radikale dhe sidomos mbi procese adoptimi krijues që shkaktohen nga futja e teknologjive të reja në proceset produktive ekzistuese, duke u dhënë vend teknologjive hibride. Përqindja e futjes së risive radikale zvogëlohet progresivisht. Ndërkohë, valët pasuese të investimeve sjellin rritjen e aftësisë prodhuese të sipërmarrjeve ekzistuese që mblidhet me flukset në rritje të hyrjeve të sipërmarrjeve të reja. Rritja e ofertës sjell rënien progresive të mundësisë së rritjes. Edhe nga ana e kërkesës, përqindjet e përhapjes së mallrave ngadalësohen. Aftësia prodhuese e papërdorur rritet dhe me të fillon rënia e përqindjeve të fitimit. Investimet ngadalësohen. Përzgjedhja në dëm të sipërmarrjeve më pak efiçente përshpejtohet dhe me të edhe dështimet. Vuajtjet financiare rriten. Trajektoret e bursës zbresin. Sa më e gjerë dhe revolucionare ka qenë rrezja e zbatimit dhe bistaku i risive radikale, aq më të mëdha janë mundësitë që kriza të marrë një karakter radikal. Kriza financiare shpërthen dhe përlan asetet strukturore të ekonomisë reale, tepër të brishtë për t'i bërë rezistencë.
Leximi schumpeterian i krizës së vitit 1907 është në këtë kuptim i "përkryer". Në fakt, gjenden të gjithë elementët më karakteristikë dhe bindës: risia e madhe teknologjike (në rastin specifik bëhet fjalë për teknologjinë e prodhimit të çelikut), euforia e investimeve, hyrja e sipërmarrjeve të reja, kreditë e lehta ndaj kujtdo që donte të aventurohej në eldoradon siderugjike, rritja e bujshme e vlerave të bursës së titujve siderugjikë. Krijimi i një aftësie të madhe prodhuese në tepri. Rënia e fitimeve. Rënia financiare. Ndërhyrja mjeshtërore e John Pierpont Morgan, që në mungesë të një institucioni si Banka Qendrore shpëton sistemin financiar nga kolapsi dhe themelon pjesën më të madhe të industrisë siderugjike tek US Steel, duke hedhur bazat për një prej monopoleve më jetëgjatë të shekullit XX.
Schumpeter u dedikoi studime të thellura valëve të mëdha novatore (gales). Me Business Cycles, veprën mastodontike të botuar me 3 vëllime në vitin 1939, Schumpeter përdorte aparatin analitik për të shpjeguar karakterin sistemik të krizës të shekullit XX dhe në mënyrë të veçantë krizën e shkurtër, por radikale, të vitit 1907 dhe Krizën e Madhe të vitit 1929. Vepra u prit me ftohtësi të madhe. Nuk i erdhi për mbarë askujt këmbëngulja e Schumpeter për të identifikuar ciklet e rregullta dhe pothuajse deterministe të identifikuara me emrat e Kondratieff e Juglar, të cilët qenë midis studiuesve të parë që dokumentuan në mënyrë empirike karakterin ciklik të ekonomisë kapitaliste dhe që i analizuan shkaqet, duke i individualizuar skadenca të rregullta. Por sidomos vëmendja e ekonomistëve ishte tërhequr nga John Maynard Keynes dhe nga optimizmi i tij. Kriza dhe depresioni mund të kundërshtoheshin dhe tejkaloheshin falë politikës ekonomike. Më kot Schumpeter tentoi që të argumentonte se modeli kejnesian ishte sipërfaqësor, pasi nuk e kapte natyrën e lindur dhe endogjene të krizës dhe sidomos nuk i kuptonte arsyet nga ana e ofertës.
Në largësinë e shumë viteve, interpretimi schumpeterian i krizave ekonomike dhe financiare të pjesës së parë të shekullit XX, në mënyrë të veçantë të vitit 1907, dhe debati që pasoi botimin e Business Cycles bëhen të dobishëm. Literatura me frymëzim schumpeterian ka perceptuar dhe zhvilluar idenë qendrore se krizat e mëdha që trondisin në mënyrë periodike sistemin kapitalist janë një manifestim i lindur i një karakteri ciklik të zhvillimit kapitalist: cikël dhe risi janë pashmangshmërisht të lidhur dhe njëri është shkaku i tjetrit.
Schumpeter ka punuar gjatë në dy drejtime duke eksploruar ekonominë e dijes dhe ekonominë e kompleksitetit.
Në radhë të parë, Schumpeter ka punuar në thellësi lidhur me analizën e kushteve sistemike, në të cilat gjenerohet dija teknologjike e nevojshme për futjen e risisë. Hipoteza bazë është se prodhimi i dijes shkencore dhe teknologjia ka karakter aktiviteti kolektiv të lindur, qoftë i bazuar domethënë mbi komunikimin, ndërveprimin dhe bashkëpunimin midis një larmie dhe pluraliteti aktorësh. Pjesëmarrja e një pluraliteti aktorësh është e domosdoshme për gjenerimin dhe për përdorimin e dijes shkencore dhe teknologjike për komplementueshmërinë e dijeve të çdo individi dhe larminë e aplikimeve që mund të shkaktohen.
Një sistem social i aftë që të fuqizojë karakterin kolektiv të dijes (dhe, kështu, të forcojë proceset e komunikimit, ndërveprimit dhe bashkëpunimit si në gjenerimin, ashtu dhe në vlerësimin dhe në përdorimin), mund të rrisë si përqindjen e gjenerimit, ashtu dhe të shfrytëzimit të dijes shkencore e teknologjike dhe, për pasojë, benefitet sociale dhe ekonomike të tij. Duke ndjekur këtë linjë analize, që i detyrohet shumë intuitave të Hayek, arrihet që të vihet në diskutim vetë dallimi midis shkencës e teknologjisë dhe propozohet integrimi i tyre në aspektin më të gjerë të dijes. Natyra kolektive e procesit të gjenerimit të dijes teknologjike është nga ana tjetër, element kushtetues i rregullave bazë që përkufizojnë edhe karakterin specifik të një premise. Një premisë ka karakter shkencor për sa është e pranuar dhe e konfirmuar nga një pluralitet aktorësh; veç kësaj, ka karakter eksplicit kumulativ pasi i referohet dijes së fituar deri në atë moment dhe si pasuri e tillë sociale. Argumentohet se përmbajtja shkencore e një premise rritet për arsye të rritjes së intensitetit të komunikimit respektivisht në gjenerimin, vlerësimin dhe përdorimin. Kështu që dija teknologjike është një aspekt i dijesh shkencore dhe anasjelltas, por të dyja lindin dhe kanë vlefshmëri pse janë të pranuara. Proceset e mëdha kolektive që janë në bazën e formimit të sistemeve të reja teknologjike vihen në lëvizje kur pjesa më e madhe e sipërmarrjeve marrin në konsideratë nevojën e ndryshimit teknologjik.
Ky proces ndodh kur kriza ekonomike prek nivele të tilla sa për ta bërë të papraktikueshme kryerjen e punëve me kritere normale. Vetëm atëhere kërkimi sistematik i dojeve të reja teknologjike merr atë karakter kolektiv dhe të pranuar që mund t'i japë vend futjes së një sistemi teknologjik të ri. Analiza e rastit sovjetik, domethënë e kontradiktës midis nivelit shkencor shumë të lartë të arritur nga Bashkimi Sovjetik sidomos në periudhën 1950-1970 dhe prapambetja e teknologjisë prodhuese të tij tregon pasojat e një defiçiti të rëndë pjesëmarrjeje dhe komunikimi në fazën e përdorimit. Inkubacioni i teknologjive të reja radikale nxitet kështu nga kriza ekonomike: sipërmarrjet intensifikojnë përpjekjet novatore kur fillojnë e ezaurohen mundësitë e rritjes të gjeneruara nga cikli ekonomik dhe teknologjik i mëparshëm. Por vetëm përpjekja kolektive, me përdorimin e politikave ekonomike dhe aseteve institucionale të përshtatshme favorizon konceptimin e risive radikale që marrin konfigurimin klasik të bistakut.
Sistemi është kështu i aftë të rinovohet, pasi agjentët janë të aftë të reagojnë në mënyrë krijuese. Probabilitet që marrëdhënia e sipërmarrjeve të lejojë gjenerimin e dijes së re teknologjike dhe futjen e teknologjive më të përparuara janë fuqimisht të influencuara nga kushtet strukturore të sistemit. Vetëm kur verifikohen kushtet strukturore të përshtatshme në nivel sistemi aftësia reaguese e individëve merr karakter plotësisht krijues dhe bën të mundur futjen efektive të risive, të cilat nga ana e tyre, çojnë në rritjen dhe në krizën e mëpasme.
Kështu, në literaturën schumpeteriane më vonë ravijëzohen kushtet që i lejojnë aktivitetit individual që t'i shpalosë plotësisht efektet e tij pozitive. Domethënë, nuk mjafton sipërmarrësi novator, janë të nevojshme edhe kushte strukturore ndërveprimi dhe ndërvarësie.
Në radhë të dytë, Schumpeter e ka zëvendësuar në mënyrë progresive leximin determinist të marrëdhënies midis novatorizmit dhe krizës, duke i zhvilluar një përfaqësim stokastik që i jep vlerë dinamikës së sistemeve komplekse. Kombinime të veçanta vlerash të ndryshoreve themelore të sistemit mund të përcaktojnë rezultate katastrofike, ashtu si dhe t'ia drejtojnë evolucionin drejt rezultatesh më të favorshme. Analiza e dinamikës së sistemeve ka mundësuar që të ndërtohen modele stokastike simulimi, në të cilat sipas kompozimit të pjesëve të ndryshme të sistemit dhe në funksion të intensitetit dhe të tipologjisë së marrëdhënieve të tyre ndryshojnë edhe rezultatet e procesit.
Një lexim schumpeterian i krizës në zhvillim sugjeron kështu sesi analiza afatgjatë e proceseve të ndryshimit strukturor është e domosdoshme për kuptimin e saj. Le të provojmë atëhere të zbatojmë kutinë e veglave schumpeteriane.
Pika e nisjes vendoset në momentin në të cilin kapet plotësisht tezaurimi i ciklit të madh fordist në rajonin qendror të kapitalizmit bashkëkohor: ekonomia e Shteteve të Bashkuara. Gjatë viteve '70 të shekullit XX, ekonomia amerikane e ka ezauruar në mënyrë të qartë shtyrjen përpara të bistakut të mëparshëm teknologjik. Rritja e produktivitetit total të faktorëve ishte ndalur. Kuotat e tregjeve ndërkombëtare reduktoheshin. Importimet nga Japonia nxirrnin nokaut industri të tëra të sektorit manifakturist. Papunësia rritej dhe e ardhura për frymë amerikane kalohej nga disa vende evropiane. Një krizë e rëndë financiare godiste sistemin e arkave të kursimit. Shumë flisnin për fundin e perandorisë amerikane.
Në të vërtetë, pikërisht në ato vite hidheshin bazat shkencore dhe teknologjike të bistakut të ri të risive që do të çonin në formimin e sistemit të ri teknologjik. Kërkimi spazmodik i teknologjive të padëgjuara gjente mbështetjen e një politike ushtarake, veçanërisht agresive dhe largpamëse, e orientuar drejt teknologjive të avancuara, të afta që t'u nënshtroheshin pretendimeve të sistemit ushtarako-industrial tradicional dhe, për pasojë, të braktisnin prodhimin e tankeve e të topave, anijeve dhe xhipave, dhe të formulonin një vizion të ri të modelit të mbrojtjes të bazuar mbi përdorimin ushtarak të hapësirës. Kërkesa ushtarake rritej në terma sasiorë dhe sidomos cilësorë: përvoja McNamara ka lënë shenjën. Rinovimi i sistemit ushtarako-industrial nënkuptoi, bile në masë të madhe, postimin e qendrës gravitacionale të pushtetit ekonomik drejt Kalifornisë, braktisjen e qyteteve të çelikut e të mekanikës (Pittsburgh e Chicago). Shfaqej kështu në mënyrë progresive centraliteti i elektronikës dhe në përgjithësi i teknologjive të informacionit dhe të komunikacionit.
Kjo përpjekje, fryt aksionesh të koordinuara dhe të synuara që ditën të mobilizojnë, me një përdorim aftësishë të jashtëzakonshme qeverisëse, një potencial të jashtëzakonshëm shkencor të bazuar mbi pak qendra ekselence botërore dhe një aftësi shumë të përhapur zbatimi krijues, vendosi bazat e bistakut të madh teknologjik të quajtur ICTs (Information and Communication Technologies). Procesi i përhapjes dhe i novatorizmit rritës që pasoi ka shkaktuar dhe shënuar rritjen e jashtëzakonshme të ekonomisë amerikane për mbi 15 vjet nga gjysma e dytë e viteve '80 deri në fundin e shekullit. Belle Epoque e dytë e shekullit XX e arriti kulmin e saj me presidencën Clinton. Ekonomia amerikane kishte më së fundi instrumentin teknologjik që i mundësonte të industrializonte sektorin e shërbimeve: nuk është oksimoron!
ICTs kanë mundësuar që të rritet produktiviteti i punës në aktivitetet e prodhimit të shërbimeve. Ndryshimi strukturor është gjigantesk. Rënia e industrisë manifakturiste dhe me të përzënia e krahut të punës punëtor: rrogat punëtore zvogëlohen dhe delokalizimi drejt Lindjes së Largët dhe shteteve të jugut është masiv. Qysh nga fundi i viteve '90 prodhoheshin më shumë automobila në Alabama, Georgia etj., sesa në Illinois: punëtorët nuk janë të sindikalizuar dhe shpërblimi në orë është me rreth 50 përqind të niveleve të praktikuara në brigjet e Liqenit Michigan. Në të njëjtën kohë, rritja e sektorëve të shërbimeve ofron mundësi të vazhdueshme punësimi për white-collars e college-boom. Delokalizimi i fuqishëm produktiv i aktiviteteve manifakturiste të sipërmarrjeve amerikane kryhet edhe falë risive radikale organizative. Sistemet informatike mundësojnë forma krejtësisht të reja organizimi dhe kontrolli të aktiviteteve produktive të largëta. Flukset e investimeve për jashtë të drejtuara nga lindja ndërthuren me importimet në rritje të mallrave. Globalizimi është pjellë e ICTs më shumë nga sa kuptohet.
Pikërisht në vitet e fundit të Administratës Clinton akumuloheshin sinjalet e para të krizës iminente. Koeficienti "q" i Tobin (domethënë, siç është thënë tashmë, raporti midis vlerës kontabël të një sipërmarrjeve dhe vlerës së atribuuar nga tregjet financiare nëpërmjet kapitalizmit të çmimit të aksioneve të veçanta) u ngrit vertikalisht lart, edhe për shkak të ndryshimeve të rëndësishme institucionale që qenë prodhuar në tregjet financiare. Presionet për të favorizuar IPO-të (Initial Public Offerings) e sipërmarrjeve pa bekgraund të përshtatshëm çuan deri në krijimin e një tregu financiar ad hoc: Nasdaq (National Association of Securities Dealers Automated Quotation: Kuotizim i Automatizuar i Shoqatës Kombëtare të Operatorëve të Titujve). Nasdaq-u qe tregu i parë bursist elektronik, domethënë një treg i përbërë nga një rrjet kompjuterësh që i parapriu ndryshimit radikal të trajtimit të titujve në bursë deri më atëherë i bazuar mbi "ulërimat" e famshme, duke mundësuar trajtimin e vazhdueshëm me efekte të konsiderueshme në termat e transparencës, por edhe me futjen e fenomeneve perverse me karakter automatik. Nasdaq-u lindi nga kombinimi midis një mundësie teknologjike, domethënë dixhitale dhe nevojës për një treg në të cilën të luheshin aksionet e sipërmarrjeve të largta nga standardet e qëndrueshmërisë financiare të nevojshëm për të qenë të pranuar në NYSE (New York Stock Exchange, bursa tradicionale e New York). Për herë të parë mori kështu rëndësi financiare publike pajisja me kapital të paprekshëm, i dallueshëm nga kapitali më tradicional i prekshëm fiks dhe sipërmarrjet novatore, të varfra me kapitale fikse, por të pasura me ide, gjetën një treg financiar ad hoc.
Përqindjet e mëdha të fitimit të sipërmarrjeve elektronike, informatike dhe të komunikacionit, liberalizimi dhe privatizimi i industrisë së telekomunikacioneve qenë shkaku dhe pasoja e flukseve të jashtëzakonshme të investimeve në aktivitetet e lidhura me teknologjitë e reja në pjesën më të madhe të financuar nëpërmjet kuotimit në bursë të titujve të luajtur në nivele stratosferike dhe përdorimi sistematik i kredisë. U prodhua kështu një aftësi produktive e papërdorur, e cila u ngjit në mënyrë të pandalshme në nivele të pambështetshëm. Përhapja nga ana e kërkesës fillonte nga ana tjetër të ngadalësohej dhe bashkë me të rritja e kërkesës së agreguar. Përqindjet e fitimit uleshin. Paralajmërohej kriza e vitit 2001, e quajtur e kompanive dot.com.
Kushdo që ka lexuar Business Cycles gjen të gjithë elementët paralajmërues të krizës së madhe. Paralelet me krizën e vitit 1907 janë mbresëlënëse: kriza financiare godet pikërisht zemrën e industrisë teknologjikisht më të përparuar që kish tërhequr me vete deri më atëhere të gjithë sistemin.
Gjatë viteve '90, tregu i punës segmentizohet e polarizohet dhe bashkë me to shpërndarja e të ardhurave. Rudhja e punës si manifakturist prodhon efekte domethënëse nënpunësimi të krahut të punës me nivele të ulëta kapitali njerëzor. Skilles premiums (domethënë diferencialët e rrogave që shkaktohen nga pajisja me talent dhe kompetenca specifike profesionale, në analizë të fundit të kapitalit njerëzor të inkorporuar në punë si për shkak të aftësive të ndërthurura indviduale, ashtu dhe nëpërmjet proceseve të formimit formal dhe të stazhit) rriten në mënyrë eksponenciale.
Edhe për shkak të asimetrive në shpërndarjen e sasisë së pasurisë zbulohet copëzimi progresiv i shtresës së mesme me formimin e një shtrati të fortë social që merr karakteret e shtresës së mesme superiore për sa është e aftë që të akumulojë benefitet e rrogave të ngritura me ato të pjesëmarrjes në fitimet në llogari kapitale dhe një shtresë e mesme inferiore që varfërohet në mënyrë progresive. Në ndryshim nga sa ndodhte gjatë shekullit XIX, shtresa e mesme e re megjithatë përfshin një përqindje domethënëse të popullsisë së përgjithshme: sipas shumë njerëzve arrin deri mbi 60 përqind. Prodhohet kështu një frakturë e paparë midis të pasurve dhe të varfërve, që e majta ka vështirësi të madhe ta metabolizojë në planin e veprimit politik. Varfërimi i segmenteve socialë të rëndësishëm mbyt rritjen e kërkesës së agreguar.
Kriza e madhe financiare tashmë është e afërt, shpërthen flluska e dot.com, Wall Street bie, por rënia e tij ndërthuret me 11 shtatorin. Por kriza gjen në timonin e FED-it, Alan Greenspan, një protagonist të jashtëzakonshëm. Muzikanti i vjetër përdor në mënyrë joselektive dhe krijuese levën monetare dhe financiare. Përmbyt sistemin amerikan me likuiditet dhe i çon përqindjet e kontove reale në nivele negative. Sipërmarrjet marxhinale mund të mbijetojnë. Kriza financiare e afërt tretet, ndoshta asgjësohet, sigurisht shtyhet. Asnjëherë shteti nuk qe më aktivist dhe më ndërhyrës. Sasia e monedhës manipulohej nga ndërhyrja publike me një shkathtësi që nuk ka shok në shekullin XX.
Me përqindje interesi reale negative efekti levë shumëfishohet dhe fitimet e pakta mundësojnë kapitalizimin. Debitimi i sipërmarrjeve rritet në mënyrë marramendëse. Nuk mbijetuan vetëm sipërmarrjet marxhinale; u krijua edhe një flluskë imobiliare e madhe dhe një tepri e debitimit privat. Grenspan ka kërkuar që ta kundërshtojë krizën schumpeteriane me një mënyrë origjinale dhe sigurisht jokejnesiane. Në fakt, bëhej fjalë për një politikë ekonomike ekspansive monetare dhe jofiskale, por është edhe e vërtetë që, duke qenë e zbatuar në mënyrë preventive, ka shmangur që të fillonte kursi i likuiditetit.
Një efekt domethënës dhe në të njëjtën kohë një tregues zbulues i rrjedhshmërisë dhe i gjithëpërfshirshmërisë të ndërhyrjes së Federal Reserve në vitet e para të shekullit të ri gjendet në zgjerimin progresiv të dy treguesve klasikë të fitimit të sipërmarrjeve. Në kushte "normale", ROI (Return on Investment, domethënë raporti midis cash flow dhe vlerës së përgjithshme të kapitalit të investuar) dhe ROE (Return on Equity, domethënë raporti midis fitimeve dhe mjeteve personale) nuk kanë vlera deridiku të ndryshme. Megjithatë, kur përqindjet e interesit në tregjet financiare zbresin në masë të tepruar, atëhere hapet një gërshërë. Sipërmarrjet që shikojnë të zbresin përqindjet e tyre të ROI-t shtyhen për t'u rritur në nivele debitimi, duke kufizuar kështu kuotën e mjeteve personale. Nëqoftëse kostoja e debitimit është shumë e ulët, atëhere asistohet në rënien e (pandalshme) të ROI-t dhe në stabilitetin e njëkohshëm në mos në rritjen e ROE-s. Efekti levë u mundëson sipërmarrjeve që t'i reduktojnë në minimum mjetet personale dhe të përqendrojnë mbi to fitimet. Përqindjet shumë të ulëta të interesit ndikojnë në fakt shumë pak mbi cash-flow dhe i mundësojnë sipërmarrjes që të ketë përqindje të larta fitimi që raportohen me një vlerë të përgjithshme të mjeteve personale nga ana e saj e kufizuar falë rekursit ndaj debitimit. Kështu, përqindja e fitimit rritet në mënyrë domethënëse pikërisht falë niveleve të larta të debitimit.
Argumenti është i rëndësishëm dhe u ka dhënë jetë shumë moskuptimeve dhe interpretimeve fantazioze. Në realitet, mjafton një shembull i thjeshtë numerik për të kuptuar se çfarë është efekti levë. Le të supozojmë se një sipërmarrje, mbas pagimit të shpenzimeve të tjera dhe amortizimeve, ka një diferencë bruto prej 1 milion eurosh, të prodhuara me një stok kapitali të barabartë me 20 milionë euro. Përqindja e fitimit, në rastin që kapitali përkon me mjetet personale dhe është kështu i barabartë me 20 milionë, është për pasojë e barbartë me 5 përqind (një nivel historikisht i besueshëm). Megjithatë, nëqoftëse në tregjet financiare përqindja e interesit është (shumë) e ulët, për shembull e barabartë me 1 përqind (ashtu siç ka qenë për një kohë të gjatë në Shtetet e Bashkuara në fillim të këtij shekulli, ndërsa në këto muaj është bile më e ulët) është evident komoditeti për ta aktivizuar efektin levë, domethënë për t'u debituar, për shembull me 10 milionë euro. Mbi borxhin do të paguhet një interes i barabartë me 100000 euro. Fitimi neto tani do të jetë i barabartë me 900000 euro që të lidhura me mjete personale të barbarta me 10 milionë euro e çon përqindjen e fitimit në një 9 përqindësh magjik. Efekti levë ka mundësuar kështu që të dyfishohet - pothuajse - përqindja e fitimit!
Bankat e mëdha të biznesit patën lojë të mirë në paraqitjen e sipërmarrjeve industriale të mundësive të reja të ofruara nga rënia patologjike e përqindjeve të interesit mbi tregjet financiare. U hap kështu një fazë trekëndëzimi e madhe dhe e frytshme: bankat e biznesit u "shpjegonin: sipërmarrjeve industriale benefitet e efektit levë dhe siguronin hapësira të majme ndërmjetësimi si nga ana e bankave tregtare, të mbytura në likuiditetin në rritje, ashtu dhe nga sipërmarrjet industriale, më në fund të bindura për ta rritur komponentin e debitit të kapitalit të investuar. Derregullimi i futur gjatë presidencës së dytë Clinton, që i dha fund ndarjes së punës midis bankave tregtare dhe bankave të biznesit dhe u hapi këtyre të fundit tregjet e pasura të kredive afatgjata, qe ndryshimi i dytë strukturor i madh, pas krijimit të Nasdaq-ut, që modifikoi panoramën e financës amerikane dhe favorizoi fuqizimin e mëtejshëm të efektit levë.
Rizbulimi i efektit levë vuri në lëvizje një proces rritjeje jo vetëm të përqindjeve të fitimit, por edhe të sistemit në tërësinë e tij, me aspekte me karakter real tejet të mprehta. Në masën në të cilën mjetet personale, të bërë të kotë falë debitimit, në vend që t'u kthehen aksionistëve, përdoreshin për të financuar rritjen dimensionale të sipërmarrjeve, efektet financiare e reale u bënë akoma më të konsiderueshme. Përqindjet e fitimit rriten në fakt, për shkak të zvogëlimit të raportit midis mjeteve personale dhe vlerës së kapitalit efektivisht në përdorim. Kësaj duhet t'i shtohet efekti jo i drejtpërdrejtë i rritjes së përqindjes së fitimit mbi vlerën e aksioneve të kuotuara në bursë: përballë rritjes së përqindjes së fitimit, falë logjikës së kapitalizmit, vlera e aksioneve rritet me efekte pozitive të mëtejshme për aksionistët dhe pasoja të dukshme ekspansive për sistemin, në terma të kërkesës finale të rritur, për shkak të efektit pasuri (në të vërtetë, efekti mbi prirjen ndaj konsumit të variacionit të stokut të pasurisë së trashëguar, pavarësisht nga variacionet e të ardhurës). Falë efektit levë, aksionistët patën përfitimin e dyfishtë të rritjes së fluksit të fitimeve, që rrit të ardhurën dhe të rritjes së stokut të pasurisë, që rrit pasurinë e tyre dhe me të prirjen ndaj konsumit. Duhej të ishte kuptuar rëndësia e politikës monetare dhe pasojat e ndërhyrjeve që kërkonin të zvogëlohej në mënyrë të tepruar kostoja e parasë për të ndjekur politika ekonomike ekspansive nëpërmjet ndërhyrjeve me karakter financiar sesa nëpërmjet mbështetjes ndaj kërkesës së agreguar.
Përmbytja me likuiditet me çmim të mirë nuk mund të zgjaste. Një spirale inflacioniste shpërthyese ishte tek dera falë importimeve nga Lindja e Largët dhe politikës agresive valutore kineze që pengonte rivlerësimin e juanit, që sigurisht përmbanin tensione inflacioniste, por në të njëjtën kohë minonin vetë bazat e sistemit industrial amerikan. Ndryshimi i drejtimit të FED-it pati pasoja dramatike. Drejtimi Bernanke nuk e kishte kuptuar thellësinë e pasojave të politikës monetare të ndjekur nga Greenspan. Ka elementë për të menduar se Bernanke i vlerësonte kushtet e pacientit me shumë optimizëm. U mendua kushti se duhej të reduktohej me shpejtësi terapia financiare që ishte praktikuar gjerësisht. Bindja ishte se pacienti do të merrte menjëherë forcën në një mjedis jo më të manipuluar nga përqindje interesi reale negative. U hoq kështu maska e oksigjenit. Rritja e çfrenuar e përqindjeve të interesit të sjella në territor pozitiv në harkun e pak muajve e hodhën në erë ngrehinën e Greenspan.
Kriza fillon kur përqindjet e interesit të çuara në nivele normale nuk lejojnë mbijetesën e aktiviteteve marxhinale. Fillon qysh në vjeshtën e 2007, kur Dow Jones braktis maksimumin historik. Kriza nuk është financiare: është një krizë mbiprodhimi e financuar me levë dhe e gjigantizuar nga një politikë ekonomike shumë agresive. Është një krizë schumpeteriane klasike, tipike, që shpërthen nga tepria e investimeve në teknologjitë e reja të informacionit dhe të komunikacionit, nga tezaurimi i mundësivë të fitimit të ofruara nga teknologjitë e reja. Është kriza e dot.com që e shtyrë dhe e frenuar nga politika ekonomike, më së fundi ka shpërthyer.
Nuk dilet pa përshpejtuar perfeksionimin e një bistaku të ri teknologjik. Sigurisht është e nevojshme që t'i vihen pengesa efekteve të saj. Është e nevojshme që të pengohet që bankat të falimentojnë dhe shtresat marxhinale të katandisen në mizerje. Por këto masa nuk janë të mjaftueshme për të lejuar rigjallërimin, por vetëm për të frenuar recesionin. Mbi të gjitha, nuk është e mjaftueshme të "hapen vrima" për të dalë nga kriza.
Veprimi i koncertuar dhe i programuar që elitat ushtarake dhe kaliforniane ditën të venë në veprim gjatë viteve '70 dhe '80 mund të riprodhohet. Nuk ka nevojë për Perandori të së Keqes. Mjafton të jesh i aftë për të kombinuar Schumpeter me Keynes dhe orientuar një kërkesë publike kompetente ndaj segmentësh teknologjikë të pakët dhe të mirëpërcaktuar, përzgjedhur dhe vlerësuar kompetencat shkencore, favorizuar transferimin teknologjik.
Cristiano Antonelli jep Ekonomi në Universitetin e Torinos.
Përgatiti
ARMIN TIRANA

Google+ Followers