Ja si është "reformuar" TOTALITARIZMI

Nga konotacioni antifashist në vitet '20, në atë antikomunist gjatë Luftës së Ftohtë, përkufizimi i "totalitarizmit" ka ndryshuar gjatë shekullit XX. Mbetet domethënia shkencore e termit: kontrolli totalizues i shoqërisë nga ana e pushtetit të konsoliduar



Koncepti që ndrydhi të gjithë botën

Në fjalorin politik të shekullit të fundit pak nocione të tjera kanë qenë kontradiktore dhe të debatuara sa ai i "totalitarizmit". I lindur për të denoncuar tepritë e regjimit fashist të shfaqura pas Luftës së Parë Botërore, termi ka marrë në kohë kuptime të ndryshme, duke u prezantuar deri si një armë politike e deligjitimimit të Perëndimit ndaj regjimit komunist sovjetik.

Megjithatë, lindja e konceptit zbret shumë vite përpara Luftës së Ftohtë dhe e ka vendin në Itali, kur në fillimin e viteve '20, në brendësi të ambienteve liberale, demokrate, socialiste dhe katolike, intelektualë kundërshtarë të regjimit fashist e përshkruajnë realitetin e ri me fjalën "totalitar". Qe Giovanni Amendola i pari që më 12 maj dhe 28 qershor 1923 në të përditshmen "Il Mondo" foli për fashizmin si për një "sistem totalitar", domethënë si për një "premisë të dominimit absolut dhe të zotërimit të plotë dhe të pakontrollueshëm në fushën e jetës politike dhe administrative". Në artikullin në fjalë, Amendola denoncon skandalin e zgjedhjeve administrative në të cilën partia e Mussolinit i ishte paraqitur elektoratit sa me një listë mazhorance, aq edhe me një minorance, jo më parë se ta kish penguar me forcë formimin e një liste të opozitës. Amendola nuk mund ta dinte atëhere se kish futur një term të destinuar që të karakterizonte digresionin historik që do të shënojë Nëntëqindën: në muajt e mëpasëm politikani salernitan do ta pasurojë konceptin duke lëshuar alarmin për sfidën e padëgjuar që "reaksioni totalitar" kish lëshuar ndaj bazave mbi të cilat ishte mbështetur deri më atëhere politika europiane.

Termi "totalitarizëm" shfaqet për herë të parë më 2 janar të vitit 1925, kur në një artikull të botuar tek "La Rivoluzione Liberale", Lelio Basso duke iu referuar fashizmit shkruan: "Të gjitha organet shtetërore, Kurora, Parlamenti, prokuroria, që në teorinë tradicionale mishërojnë tri pushtetet dhe forcën e armatosur që i zbaton vullnetin, bëhen instrumente të një partie të vetme që bëhet interpretuese e vullnetit unanim, e totalitarizmit të padallueshëm". Pak muaj më vonë, vetë Benito Mussolini do të flasë për "vullnet të egër totalitar" të fashizmit, duke i dhënë një kadencë vlerësuese fjalës në një kërcënim as dhe shumë të fshehur drejtuar opozitës. Në vitin 1928, filozofi zyrtar i regjimit, Giovanni Gentile, e rimerr konceptin në një artikull të tijin të botuar në revistën amerikano-veriore "Foreign Affairs" dhe më pas në vitin 1932 në kapitullin me titull "Fashizmi" të Enciklopedisë italiane: duke e përmbysur vizionin hegelian, interpretimi gentilian i totalitarizmit mbështetej mbi bindjen se gjithçka që i përkiste individit dhe shoqërisë futej në kuadrin e shtetit, i konsideruar jo vetëm një entitet moral e shpirtëror i aftë që të përfaqësonte kombin, por sidomos një bastion politik në gjendje që të asimilonte totalisht degëzimet e ndryshme të shoqërisë civile. Synimi i shtetit totalitar për të sulmuar ekzistencën e komponenteve të ndryshme të shoqërisë (ekonomi, kulturë, media) ishte goxha i pranishëm edhe tek Antonio Gramsci, ndërsa Mussolini u kufizua në një vizion më pragmatik të fenomenit, duke preferuar një shtet militarist dhe luftarak, në lartësinë e programeve ekspansioniste të tij, i drejtuar nga një Duçe, ikonë e unitetit kombëtar në kuptimin e vërtetë të fjalës.

Në polemikë me personalitetet politike më të rëndësishme të epokës, më 18 shtator 1930, Ati i Shenjtë Piu XI afirmoi se "nëqoftëse ka një regjim totalitar - totalitar faktik dhe të së drejtës - ai është regjimi i Kishës, duke qenë se njeriu i përket Kishës". Megjithatë, në vitet '30, regjimi fashist kish hedhur rrënjë të forta dhe të paktë qenë tashmë intelektualët që injoronin penetrimin totalizues që po merrte dimensioni publik. Në realitet, në vitet e mëpasme historianë të shquar të ndryshëm do të ngrenë dyshime serioze (dhe në pjesë më të madhe të bazuara) mbi natyrën totalitare të regjimit fashist, që edhe në momentet e tij të influencës më të madhe nuk do të arrijë të heqë qafe monarkinë, do të ulet në marrëveshje me Kishën katolike dhe do të tolerojë futjet e kapitalit të madh financiar, asnjëherë i nënshtruar totalisht sferës politikës. Pavarësisht kësaj, radikaliteti i ndryshimeve të kryera dhe formimi i një rendi të ri nuk mund ta kalonin pa u vënë re. Tejet e pranishme ishte atëhere trashëgimia e Luftës së Madhe, që përfaqëson padyshim kontekstin historik në të cilin e ka pasur origjinën ideja e totalitarizmit. Shumë përpara ardhjes në pushtet të Mussolinit dhe Hitlerit, konflikti i parë botëror e kish revolucionarizuar mentalitetin dhe kulturat e vendeve në Europë, kish shënuar një shkëputje historike që do të shërbente si prelud për masakrat e Luftës së Dytë Botërore dhe për Auschwitz. Njeriu kish asistuar kështu në spektaklin funebër çnjerëzor të luftës së asgjësimit të shoqërisë masive, duke asistuar në këtë barbarizim të politikës që do të influenconte në mënyrë të thellë mbi vlerat dhe mbi imagjinatën e brezit të mëpasëm. Për të karakterizuar shpirtin e epokës së re nuk mjafton që t'u bëhej apel kategorizimeve tradicionale të shkencës politike, por duheshin gjetur neologjizma: koncepti i "totalitarizmit" përshtatej përsosmërisht përballë perceptimit të ndodhjes përballë një fenomeni të pazakontë, me objektiva dhe me pasoja totale.

Referimi i parë ndaj regjimit komunist mund të individualizohet në nëntorin e 1929, kur në një artikull të botuar nga e përditshmja "The Times" flitet për një lloj reaksioni, të kryer njëkohësisht nga fashizmi dhe komunizmi, kundër sistemit parlamentar në favor të një shteti "totalitar dhe unitar". Në vitin 1934 në zërin "Shtet" të Encyclopedia of the Social Sciences, George Sabine etiketon si totalitare sistemet politike me parti të vetme, përfshi Bashkimin Sovjetik. Kërcënimi i përfaqësuar nga Gjermania hitleriane kontribuoi që të intensifikoheshin studimet lidhur me fenomenin, edhe pse jemi akoma në sezon pionieristik të konceptit, i dalluar sidomos nga kontributet që do të vijnë nga të mërguarit dhe antifashistët. Midis të parëve që kryen krahasimet midis fashizmit italian, nacionalsocializmit gjerman dhe bolshevizmit rus paraqitet Luigi Sturzo. I shtrënguar edhe ai në mërgim prej kundërshtimit të tij ndaj urdhërimeve musoliniane, prifti italian e pranonte karakterin e modernizmit të llojit të ri të regjimit, duke ua individualizuar origjinën në epokën e Reformës me Machiavelli dhe Luther. Sturzo e kritikoi në mënyrë të ashpër "hyjnizimin e shtetit", centralizimin administrativ ekstrem, militarizimin e shoqërisë, dirixhizmin ekonomik, pse jo dhe kontrollin politik mbi edukimin rinor dhe mbi mjetet e komunikimit, të gjithë elementë të pashmangshëm në një regjim totalitar. Në vitin 1938, edhe katoliku Eric Voegelin aludon për një formë moderne "feje pagane të shtetit": në një esé lidhur me "religjionet politike", filozofi austriak e paraqet nacionalsocializmin si rezultatin pervers të procesit të shekullarizimit të jetës, si përmbushjen e një premtimi eskatologjik në pritje të vendosjes së një Reich mijëvjeçar.

Në vitin 1934, Herbert Marcuse botoi në revistën e Shkollës së Frankfurtit, Zeitschrift für Sozialforschung, një artikull në të cilin forma e re e diktaturës moderne teorizohej në terma marksiste: sipas ish-nxënësit të Heidegger, i arratisur në Shtetet e Bashkuara pas ardhjes në pushtet të Hitler, totalitarizmi ishte një produkt i transformimeve të kapitalizmit modern, bile ishte një version i ri i kapitalizmit monopolist shtetëror, të cilin liberalizmi nuk kish ditur ta shëronte. Për Marcuse, fusha semantike e konceptit nuk i intereson thjesht një organizimi politik terrorist të shoqërisë, por përfshin edhe një strukturë organizative e teknike që manipulon nevojat në dritën e interesave të krijuara. Sistemi i prodhimit dhe i shpërndarjes që derivon shmang kështu rrezikun e një opozite efikase ndaj regjimit. Midis kontributeve të dhëna nga "frankfurtasit" i denjë për t'u përmendur është eséja e vitit 1942 e Max Horkheimer lidhur me Shtetin autoritar: në të filozofi jo vetëm që i referohet Revolucionit Francez si ajo rrethanë historike në të cilin individualizohen origjinat e totalitarizmit, por preokupohet edhe që ta stigmatizojë "kapitalizmin e shtetit nazist", përveçse "socializmin e shtetit stalinist". Do të mbesë një prej aludimeve shumë të rralla të bëra nga një komponent i Shkollës së Frankfurtit ndaj stalinizmit, duke qenë se në shkrimet e tyre totalitarizmi do të lidhet kryesisht me regjimet fashiste. Nga Dialektika e iluminizmit del një vizion apokaliptik i realitetit të ri tronditës politik: totalitarizmi (në mënyrë të veçantë nacionalsocializmi) nuk qe vetëm vendi i dominimit borgjet, i kapitalizmit monopolist në shoqërinë e masës, por bëhej pasoja e pashmangshme e rënies së racionalitetit perëndimor, aq sa të shtyjë Adorno dhe vetë Horkheimer që të quajnë "totalitare" vetë arsyen.

Në vitet tridhjetë shumë intelektualë antifashistë e shmangën, të paktën fillimisht, që t'ia ngecin konceptin e totalitarizmit bolshevizmit sovjetik, veçse për t'u shfaqur pas vitit 1933 edhe midis opozitarëve të majtë të stalinizmit. Në këtë periudhë Franca dhe në mënyrë të veçantë Parisi, u bë një qendër teorike dhe politike e rëndësishme e përpunimit të fenomenit. Në këtë kontekst, historiani liberal Élie Halévy e braktiste kritikën marksiste duke e interpretuar Nëntëqindën si shekulli i tiranive: fryt i gjithëpërfshirësisë të politikës, totalitarizmi modern e kishte pasur shkakun e tij shpërthyes në konfliktin e parë botëror dhe tek socializmi, gjithmonë i konsideruar shembull rregullimi, në vigjilje të Luftës së Dytë Botërore, Raymond Aron mori trashëgiminë e Halévy duke i përpunuar një kritikë totalitarizmit jo akoma gjithëpërfshirës, por që do të shërbejë si pikë referimi për reflektimin liberal lidhur me argumentin: Aron flet për një "machiavelizëm modern", domethënë për një rol racionalizmi amoral që synon në shkatërrimin e demokracive liberale. Regjimet totalitare anullojnë kështu ndarjen midis shtetit dhe shoqërisë, asgjësojnë çdo formë pluralizmi, organizohen përreth ideologjish, "religjione shekullare" në kuptimin e vërtetë të tjalës, të dobishme jo vetëm për të përcaktuar konturet e një horizonti shpëtimtar, por edhe për të bërë të pranohet represioni më i dhunshëm dhe krimet më të tmerrshme. Aron nuhati se apeli totalitar do të kish qenë aq më e frikshme sa më e rëndë do të rezultonte kriza e kohës, duke i paralajmëruar demokracitë përballë gjendjes së ekzaltimit kolektiv që masat e dëshpëruara mund të kishin pasur përballë ideologjive totalizuese bartëse të një premtimi realizimi tokësor kolektiv.

Me shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore, termi "totalitarizëm" ishte bërë përfundimisht pjesë e fjalorit politikë të epokës. Nuk është për t'u habitur që shumë historianë dhe politologë e kanë bërë nocionin - kyç për të shpjeguar krizën botërore të shpërthyer në luftë. Kuvendi i parë i studimeve lidhur me totalitarizmin zhvillohet në vitin 1939 në Philadelphia, i organizuar nga historiani amerikan Carlton H. J. Hayes. Filloi që të zerë vend ideja, më pas e trajtuar mrekullisht nga Hannah Arendt, e totalitarizmit si revoltë kundër traditës së qytetërimit historik perëndimor. Në këto terma, rrënja totalitare nuk duhej kuptuar si një specificitet gjerman apo si shprehje e një barbarie sllave sesa si një fryt i modernizmit: tek Revolucioni i nihilizmit Hermann Rauschning inauguron refleksionin filozofik lidhur me argumentin, duke treguar për herë të parë në historinë e njerëzimit sesi një ide, frymëzuese e një ideologjie, është bërë normë. Rauschning e drejton gishtin kundër proceseve morale dhe intelektuale që i kanë mundësuar revolucionit nacionalsocialist që të shkatërrojë çdo ligj dhe çdo vlerë të së kaluarës. Me Hitlerin, të gjitha normat etike tradicionale janë flakur tej, ashtu si çdo formë morali, drejtësie, ndjenje e nderit. Vlerat e larta të shtetit, të rendit dhe të kombit kanë zëvendësuar një rregull iracional të paskrupull, e aftë që absorbojë me dhunën trashëgiminë intelektuale dhe historike të qytetërimit evropian. Domethënë, dominimi për dominin, kjo është teza e Rauschning.

Shumë më i artikuluar dhe më i ankoruar pas fakteve refleksioni i Ernst Fraenkel: tek Shteti i dyfishtë juristi gjerman denonconte përbuzjen totale të së drejtës natyrore të kryer nga nazizmi. Sipas mendimit të tij, pasoja kryesore e revolucionit nacionalsocialist do të ishte formimi i një "Shteti arbitrar" (Massnahmenstaat), duke e vënë vetëm tek vullneti i Führer njohjen e asaj që është e drejtë apo e padrejtë. Nëpërmjet analizës së strukturës politiko - juridike të Gjermanisë naziste, Fraenkel individualizon pasojën e dy logjikave shtetërore konkurruese: përkrah një shteti normativ që merret me aktivitet legjislativ normal bashkëjeton logjika e Führerprinzip, domethënë atë rend të plotfuqishëm, të ndryshueshëm dhe arbitrar, i aftë që të kundërshtojë masat e marra më parë. Çdo detyrim ligjor dhe kushtetues abrogohet kështu dhe asistohet në përfshirjen në sferën politike të të gjitha artikulimeve të shoqërisë civile në një situatë rrethimi permanente.

Imazhi i shtetit totalitar si bllok monolit kompakt refuzohet më tej nga studimet e Franz dhe Sigmund Neumann: të dy tregojnë se larg nga të garantuarit një rend rigoroz, kjo formë moderne regjimi konkretizohet në ekzaltimin e çrregullimit dhe të shumëfishimit të qendrave të pushtetit. Parti, burokraci, ushtri, industri dhe instanca të tjera përfundojnë për të siguruar të njëjtat funksione në një lloj kaosi të organizuar që vë në qendër të gjithçkaje Führer. Në titullin e veprës së tij Behemoth, Franz Neumann rilidhet me eskatologjinë hebraike për të përshkruar karakteristikat e kësaj krijese legjendare biblike (joshteti nazist) përgjegjëse e luftës civile, e ilegalitetit dhe e anarkisë që mbysin të drejtat dhe dinjitetin e njeriut. Tek "Permanent Revolution", Sigmund Neumann saktëson se gjendja e luftës është në origjinën e regjimeve totalitare, të cilën e përdorin më pas edhe për të institucionalizuar predominimin e tyre mbi shoqërinë, duke i dhënë jetë një revolucioni permanent. Kjo e fundit është karakteristika dalluese e diktaturës, quid novi që e dallon nga format e tiranisë të së kaluarës. Lideri totalitar është edhe ai një produkt i luftës dhe identifikohet zakonisht me atë shef karizmatik, që duke përfituar nga perëndimi i dallimeve tradicionale klasore dhe i zhdukjes së çdo forme solidariteti social, përzien tërësinë e njerëzve - masë në një kolektivitet të disponueshëm ndaj manipulimit dhe të indoktrinimit.

Kontribute të rëndësishme vijnë nga tradita liberale falë Friedrich von Hayek dhe Karl Popper: i pari, ekonomist i shquar, në veprën Drejt skllavërisë të vitit 1944, thekson se tradita e totalitarizmit ishte tashmë e institucionalizuar në Europë nga socialistët. Armiqësia ndaj tregut dhe vullneti i kontrollit shtetëror të ekonomisë do t'i hapnin rrugë totalitarizmit, i kuptuar si antitezë e shoqërisë së lirë. Kështu, elementi risi e formës së re të diktaturës, qëndron pikërisht në shkatërrimin e lirisë ekonomike që shoqërohet me kontrollin kolektivist dhe me planifikimin e centralizuar të të gjithë instrumenteve domethënës të prodhimit. Për Hayek ruajtja e pronësisë private është një gur themelor për të qëndruar larg tundimeve të totalitarizmit. Gjithmonë në vitin 1944, Karl Popper tek "Shoqëria e hapur dhe armiqtë e saj" i gjen tek lashtësia klasike origjinat intelektuale të totalitarizmit: ky i fundit është parë si refleksi i nacionalitetit ideologjik tipik i shoqërive të mbyllura, tribale, të prirura për ta adhuruar pushtetin, të orientuara drejt luftës dhe drejt një modeli utopist të shoqërisë ideale. Në analizën e tij, Popper e ruan gjithmonë në plan të parë rëndësinë e "shoqërisë së hapur", të asaj forme demokracie moderne e aftë që të mbrojë pluralizmin politik, konfrontimin e ideve, individualizmin dhe lirinë personale. Të famshme mbesin kritikat e tij ndaj Platonit, fajtor që ka trajtuar tek "La Repubblica" modelin e parë të shtetit Stato totalitar, ndaj Hegel, i konsideruar babai i nacionalizmit modern dhe ideologu i një shteti amoral dhe luftarak, dhe ndaj Marx, i dënuar për socializmin e tij "shkencor" që do të lehtësonte krijimin e një shoqërie pa klasa.

Akoma në vitet '40, elementët e ndryshëm strukturorë të regjimit totalitar analizohen në mënyrë joorganike dhe shumë termave vazhdohet t'u bëhet një përdorim kontradiktor. Në fund të Luftës së Dytë Botërore mungonte një teorizim i hollësishëm i fenomenit, i aftë që të përmblidhte të gjithë komponentët në lojë në një sintezë të vetme konceptuale. Hannah Arendt e merr përsipër ndërmarrjen duke botuar në vitin 1951 "Origjinat e totalitarizmit". Paslufta e dytë paraqitet si epoka e artë e studimeve lidhur me temën: hegjemonia amerikane tani duhet të lajë hesapet me ish-aleatin, Bashkimin Sovjetik, i konsideruar mishërimi i përsosur i totalitarizmit. Koncepti në fjalë transformohet në një armë propagande në kuptimin e vërtetë të fjalës, duke kaluar kështu nga antifashizmi i viteve '30 dhe i periudhës së luftës, tek antikomunizmi i pasluftës. Në Europë debati mori tone më të shtruara, duke qenë se partitë komuniste, sidomos në Itali dhe në Francë, kishin pasur një rol prej protagonisti në rezistencë dhe vazhdonin që të ushtronin një influencë politike dhe kulturore të konsiderueshme. Në të kundërt, të emigruarit përtej Atlantikut e stigmatizojnë diktaturën komuniste dhe të kaluarën nazifashiste në dritën e mendimit liberal, të parimeve të demokracisë dhe të shtetit të së drejtës (të rilançuar pas një lufte që dukej se i kish deklaruar fundin), duke denoncuar deri ish-komunistët, fajtorë që donin ta luftonin totalitarizmin me metoda totalitare.

Ky është konteksti në të cilin piqet vepra e mrekullueshme e Arendt: filozofja me origjinë gjermane merr si pikë referimi nacionalsocializmin dhe stalinizmin, duke nënvizuar unicitetin e fenomenit. Për sa totalisht novator, totalitarizmi nuk mund të studiohet me rregullat tradicionale të analizës politike dhe filozofike, por kërkon metoda krejtësisht të reja. Regjimet totalitare kanë qenë pasoja e kontradiktave të epokës moderne dhe, për impaktin e tyre shkatërrimtar, kanë shënuar një frakturë të thellë historike. Në një lloj rrugëtimi së prapthi, Arendt sinjalizon potencialitetet totalitare të evenimenteve dhe të korrektimeve të Tetëqindës e të Nëntëqindës. U dedikon hapësirë të gjerë temave si antisemitizmi, kolonializmi, nacionalizmi, racizmi, imperializmi, denoncon kontradiktat e pranishmë në shtetet-kombe të fillimshekullit, ravijëzon karakteristikat e shoqërisë së masës dhe rreziqeve të ngulitura në të. Është në pjesën e fundit të veprës që autorja përqendrohet mbi natyrën dhe mbi komponentet e ndryshme të diktaturës totalitare: kjo e fundit, në ndryshim nga ato tradicionale, nuk synon vetëm që ta privojë individin nga aftësitë e veta politike, por ka objektivin që të shkatërrojë dhe të rimodelojë sipas imazhit të vet institucionet që qeverisin marrëdhëniet private midis qytetarëve. Kjo vetëdije e çon Arendt që të besojë se fundi i totalitarizmit është transformimi i natyrës njerëzore, sa në komponentet e jashtme të tij, aq edhe në ato të brendshme, në mënyrë që të kontrollojë tonalitetin e jetës shoqërore në aspektet e shumta të saj. Ideologjia totalitare nuk njeh keqkuptime, për sa ndërton një vizion të botës (Weltanschauung) që paraqitet si një siguri absolute dhe, për pasojë, jo të nënshtrueshme ndaj kritikës. Totaliteti i evenimenteve historike përmbyset totalisht dhe riinterpretohet në dritën e një vizioni të tillë, duke i konsideruar ngjarjet e së kaluarës si shprehje të një ligji evolutiv të nevojshëm të historisë.

Totalitarizmi legjitimon si kusht një fakt historik të vetin duke gjetur në të parimin drejtues të veprimit të vet. Një ideologji e tillë i shpëton çdo verifikimi epirik dhe zëvendëson një botë të ndërtuar nga mite e simbole me botën reale. Diktatori totalitar, depozitar dhe interpretuesi më i lartë i ideologjisë. Imponon vullnetin e tij si ligj absolut, duke e copëzuar aparatin ligjor dhe institucional në zyra, juridiksione dhe qendra pushteti që konkurrojnë më të shumtën e herëve të njëjtat funksione. Personalizimi i pushtetit i mundëson liderit totalitar që të mbikëqyrë ingranazhet efektivë të ekaisonit politik, duke i nxjerrë në plan të dytë (element tjetër i shkëputjes ndaj së kaluarës) konsideratat utilitaristike. Ky aspekt është veçanërisht i dukshëm në përdorimin e pakufizuar të terrorit si instrument pastrimi: Arendt fut kategorinë e "armikut objektiv" dhe të "krimit të mundshëm" për të nëvizuar sesi terrori, thelbi i vërtetë i pushtetit totalitar, është drejtuar si kundër kundërshtarëve të vërtetë të regjimit, ashtu dhe kundër armiqve fallso, të përkufizuar herë pas here sipas nevojave dhe tendencave politike të regjimit. Do t'i takojë policisë sekrete që të realizojë një sistem spiunazhi gjithëpërfshirës që transformon në mënyrë rrënjësore jetën shoqërore, duke mundur kushdo që të jetë informator apo në mbikëqyrje. Në këtë mënyrë, bëhet e mundur një organizim thuajse ushtarak dhe kontrollohet tonaliteti i masave popullore, pasi që shkakton një klimë policeske dyshimi reciprok që helmon të gjithë shoqërinë.

Imponimi i ideologjisë dhe i terrorit kërkon riorganizimin e aparatit shtetëror: ky i nënshtrohet kontrollit të partisë së vetme, që përdor organizata, grupe dhe elita të karakterizuara nga një kredencë fanatike në ideologjinë totalitare. Pushteti politik pajiset kështu me të gjitha instrumentet represivë të nevojshëm për të kontrolluar çdo aspekt të jetës civile (nga ekonomia tek mjetet e komunikimit, nga arsimi rinor tek arti). Vendet e lirisë, domethënë ligjet religjioze, familja, minorancat etnike dhe të gjitha kategoritë e tjera që përbëjnë shoqërinë civile, kështu shkatërrohen, duke i eliminuar në fakt opozitat ndaj zbatimit të revolucionit totalitar. Vetë shoqëria civile nuk ka arsye që të ekzistojë, përsa e kundërvënë ndaj demokracisë që mbështetet mbi mosbindjen spontane, totalitarizmi i artikulon bazat e tij mbi konsensusin e manipuluar. Në autoritarizëm, tek i cili Arendt vendoste fashizmin italian, shteti adoptonte akoma metodat tradicionale të pushtetit për të siguruar bindjen dhe heshtjen e opozitarëve, ndërsa në totalitarizëm asistohet në përmbysjen e marrëdhënieve midis qëllimeve dhe mjeteve: kjo është e njohur në "universin përqendrues" të kampeve të shfarosjes, vijë ndarëse në kuptimin e vërtetë të fjalës midis totalitarizmit dhe diktaturave të thjeshta, në të cilat individi, i katandisur në një shtresë reagimesh, asgjësohet jo vetëm si person fizik, por sidomos si entitet moral i pajisur me një unicitet të sajin. Më pas, Hannah Arendt do t'i rishikojë disa pozicione të mbajtura në veprën e saj (do të kalojë për shembull nga konceptimi i së "keqes radikale" në atë të "banalitetit të së keqes" pasi ka asistuar në procesin Eichmann në Jeruzalem në vitin 1960), por "Origjinat e totalitarizmit" shënojnë një gur themeli në studimet lidhur me fenomenin.

Pothuajse një vit pas daljes së veprës arendtiane, Jacob L. Talmon boton në Londër "Origjinat e demokracisë totalitare". Historiani izraelian individualizon tek Revolucioni Francez paraardhësin e revolucioneve totalitare të Nëntëqindës. Talmon investigon implikacionet e supozuara totalitare të pranishme në përvojat intelektuale dhe politike të Iluminizmit: në mënyrë të veçantë Rousseau kritikohet për konceptin e shtetit nga ana e tij si mishërim i "vullnetit të përgjithshëm", ndërsa Babeuf pse ka organizuar konspiracionin e parë komunist. Veç kësaj, për Talmon postulatet e unitetit, unanimitetit dhe të homogjenitetit tipike të demokracisë jakobine nuk do ta konsideronin si diversitet të opinioneve dhe të interesave dhe do të çonin tek kolektivizmi, pse jo në një sistem shtrëngimi dhe centralizimi. Historiani izraelian riinterpreton rrugën e historisë nga viti 1789 deri në shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore me kundërvënien midis "demokracisë empirike dhe liberale" nga njëra anë dhe "demokracisë totalitare e mesianike" nga ana tjetër, të pjella të dyja nga Iluminizmi.

Në vitin 1956, i vendoset vëmendjes së përgjithshme (sidomos të botës anglosaksone) një tjetër teori klasike e totalitarizmit, ajo e menduar nga politologu i Harvard, Carl J. Friedrich, dhe nga bashkëpunëtori i ri i tij me origjinë polake, Zbigniew Brzezinski. Tek "Totalitarian Dictatorship and Autocracy", të dy studiuesit përfshijnë midis regjimeve totalitare edhe fashizmin italian, edhe regjimet komuniste të Kinës e të Europës Lindore, duke i analizuar si sisteme me elementë konstatues. Për Friedrich dhe Brzezinski, totalitarizmi është "një formë autokracie e bazuar mbi teknologjinë moderne dhe mbi legjitimin e masës" dhe posedon gjashtë karakteristika: një ideologji zyrtare, e pranuar nga çdo anëtar i shoqërisë, që premton realizimin e plotë të njerëzimit; një parti unike mase, e organizuar në formë hierarkike, e drejtuar nga një diktator që i mbivendoset aparatit shtetëror duke dhënë urdhra; një kontroll i hollësishëm i masmediave; një monopol i forcave të armatosura; një sistem terrorizmi policor që përdor përparime shkencore për të inspektuar klasa të tëra të popullsisë; një kontroll të centralizuar të ekonomisë. Në veprën e tyre Friedrich dhe Brzezinski tregojnë sesi kombinimi i këtyre elementëve (që i jep vend të ashtuquajturës "sindromë totalitare") dhe mundësitë e ofruara nga teknologjia moderne u kanë mundësuar regjimeve totalitare një aftësi penetrimi, kontrolli dhe drejtimi të shoqërisë cilësisht të re dhe superiore respektivisht çdo regjimi autoritar të së kaluarës.

Skema interpretuese e Friedrich dhe e Brzezinski do të ketë një jehonë të gjerë në Europë: në Gjermani do të merret nga Karl Dietrich Bracher, ndërsa në Francë Raymond Aron do ta integrojë me një vizion më kompleks të diktaturës komuniste. Në fakt, intelektuali francez hedh poshtë shumë bashkëkombas të tij marksistë që e reduktonin diktaturën staliniane në një formë despotizmi burokratik. Duke theksuar afinitetin midis nazizmit dhe komunizmit, Aron kujton identifikimin e përbashkët të partisë dhe shtetit, lidhjen (Gleichschaltung) të të gjithë qendrave të pushtetit, transformimin e një doktrine minoritare në një fe të shtetit kombëtar, pse jo dhe një pushtet të pakufizuar të policisë.

Në vitet '60 përshkrimi i karakteristikave kryesore të regjimit totalitar mund të quhej tashmë i plotë. Megjithatë, paradogma politologjike liberaldemokratike, të cilës i njihet merita që ka bërë të mundur një hop cilësor të rëndësishëm në studimet lidhur me argumentin, fillon që të kritikohet rëndë: akuza e drejtuar ishte ajo që nuk synonte të jepte modele përshkruese për shpjegimin e fenomenit, sesa donte të dënonte qëllimisht regjimin komunist nëpërmjet ndërtimit të tipeve - ideale që ekzaltojnë meritat e fuqive perëndimore. Fillon kështu një fazë ekstreme vënieje në diskutim e konceptit, debatesh politiko-kulturore dhe deri përplasje verbale: jo të pakët do të jenë skeptikët që do ta mendojnë të tejkaluar termin "totalitarizëm", ta konsiderojnë një mbeturinë ideologjike të Luftës së Ftohtë, të tjerë (si Herbert Spiro dhe Benjamin Barber) do të arrijnë deri aty sa të propozojnë që ta zhdukin nga leksiku i shkencave politike dhe sociale.

Nga fundi i viteve '60, pas Pranverës së Pragës dhe politikës së tensionimit të zbatuar gradualisht nga Brezhnjev, braktisen qëndrimet ideologjike, ideja e totalitarizmit shkëput përfundimisht çdo lidhje me partitë komuniste dhe debati spostohet mbi karakteristikat e regjimeve totalitare të veçanta, në veçanti në referim ndaj nazizmit. Megjithatë, në shumë vende të Europës Lindore trashëgimia e lënë nga shtypja sovjetike ishte akoma tejet e pranishme: mërgimtarë dhe disidentë të ndryshëm, të tillë si Kolakowski, Zinovev, Solzenicyn, Havel, do të rifusin refleksione lidhur me temën, duke u përqendruar sidomos mbi pasojat e diktaturës sovjetike pas pavarësisë kombëtare. Për të regjistruar një hap tjetër përpara në studimet lidhur me totalitarizmin duhet pritur viti 1975, falë veprës "Totalitarian and Authoritarian Regimes" të Juan Linz. Ky i fundit do të rekuperojë definicionet politologjike të mëparshme për të diferencuar nëntipet e ndryshme të regjimeve dhe i redukton në tri elementët themelorë për të përcaktuar një formë totalitarizmi: ideologjinë e nënkuptuar si motor të aksionit politik, partinë e vetme të masës që mobilizon popullsinë dhe përqendrimin e pushtetit, të konsideruar të palëvizshëm, në duart e një individi apo të një rrethi të caktuar drejtuesish. Në bazë të kombinimit të këtyre komponentëve mund të konkretizohen forma të ndryshme diktature totalitare, me faza dhe prirje të ndryshme. Koherent në mendimin e tij, Linz studion në mënyrë të veçantë nazizmin, fashizmin dhe komunizmin, duke na dhënë një analizë dinamike të fenomenit.

Thellësisht divergjentë nga sistemet demokratike, regjimet monokratike e gjejnë mishërimin e tyre të përsosur tek autoritarizmi dhe tek totalitarizmi, të cilëve studiuesi gjerman u rezervon një analizë të thelluar. Në të parën mbijetoi një pluralizëm i kufizuar, duke qenë se shteti autoritar nuk ka ndërmend që t'i rrafshojë me tokën komponentet e ndryshme të shoqërisë, duke u ruajtur vlerat dhe hierarkitë tradicionale; në të kundërt, në totalitarizëm pushteti politik nuk njeh kufizime, revolucioni permanent shtyp të njëjtin sistem shtetëror që katandiset në një organ funksional të thjeshtë, të cilit i kundërvihet fillimish lëvizja, më pas partia.

Në vitet '80 flitet për totalitarizëm sidomos në rastin e të ashtuquajturit Historikerstreit, domethënë të kundërshtisë midis historianëve që zhvillohet duke filluar nga viti 1986 në Gjermaninë Federale lidhur me vlerësimet e ndryshme të periudhës hitleriane. Në një artikull të botuar tek "Frankfurter Allgemeine Zeitung", Ernst Nolte thekson se nacionalsocializmi dhe krimet e tij qenë një pasojë e revolucionit komunist rus dhe e politikës së terrorit të tij, një reagim, edhe pse radikal, ndaj fitores së ideologjisë bolshevike në Rusi në vitin 1917. Duke marrë shumë prej tezave të shprehura në veprat e tij, Nolte i shikon luftërat e përgjakshme dhe masakrat që kanë karakterizuar Nëntëqindën, nga vitet e Luftës së Madhe deri në rënien e regjimit sovjetik, në kundërvënien midis dy totalitarizmave, komunizmit dhe fashizmit, ky i fundit i konsideruar si një reagim i thjeshtë ndaj të parit. Tezat e shprehura shkaktuan një debat me tone shumë të zjarrta, që brenda pak kohësh ka përfshirë pjesën më të madhe të intelektualëve gjermanë të epokës (flasim këtu për Joachim Fest, Klaus Hildebrand, Andreas Hillgruber, Jürgen Habermas, Hans-Ulrich Wehler, sa për të përmendur disa, - shënimi im.). Nga ana tjetër, ankthi i "së kaluarës që nuk kalon" ishte akoma goxha i pranishëm në një vend që kish njohur si nazizmin, ashtu dhe stalinizmin. Teoria e totalitarizmit bëhet kështu një prej sloganeve të ribashkimit dhe rezulton një instrument i rëndësishëm për ta riinterpretuar epokën hitleriane si simbol të një tragjedie kombëtare.

Me rënien e kolosit sovjetik zhduket edhe e fundit e përvojave historiko-politike që kanë përcaktuar fatin e konceptit të totalitarizmit: sanksionohet fitorja e doktrinës neoliberale perëndimore, nga ai moment e prapa termi paraqitet si një çelës leximi i Nëntëqindës, një instrument që na mundëson të kuptojmë anët më të errëta të së kaluarës evropiane, duke na shtyrë që ta rimendojmë historinë dhe politikën. Gjatë viteve të fundit globalizimi i tregjeve, zhvillimi i komunikimeve, zbatimi ndaj njeriut i praktikave të manipulimit tekniko-shkencor kanë i bindur disa studiues që ta riformulojnë fushën semantike të totalitarizmit, pothuajse deri sa t'i prishin themelet. Flitet për totalitarizëm pasideologjik në referim të një tendence totalizuese, e pranishme në demokracitë moderne me kapitalizëm të avancuar, që në emër të një lloj pragmatizmi të deidealizuar synon që ta zëvendësojë elementin ideologjik me një kult të ri për pushtetin e gjerë, të nënkuptuara si objekt kënaqësie. Rivizitimi i konceptit hap skenarë të rinj interesantë psikologjikë, sociologjikë, të lidhur me marketingun, por ngre shumë pikëpyetje, në mos tjetër për çinteresimin për atë Universal ideologjik që përbën gjithmonë nyjen e domosdoshme të refleksioneve lidhur me totalitarizmin.

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Google+ Followers