"Fundi i historisë", flet Fokujama, "konflikti im me Huntington"

Nuk ekziston asgjë për ta ndaluar një Mao tjetër në të ardhmen pa disa forma përgjegjësie qeverisëse. Problemet e korrupsionit apo të keqqeverisjes janë shumë më të lehta për t'u zgjidhur nëqoftëse keni një demokraci



-Në vitin 1989 ju shkruani një esé, më pas e zhvilluar më gjerë në një libër, e cila deklaronte tezën e famshme të "fundit të historisë". Atëhere keni thënë: "Ajo çka mund të dëshmojmë nuk është vetëm mbarimi i Luftës së Ftohtë apo kalimi në një periudhë të veçantë të historisë së pasluftës, por fundi i historisë si e tillë: domethënë, përfundimi i evolucionit ideologjik të racës njerëzore dhe universalizimi i demokracisë liberale perëndimore si formë finale e qeverisjes njerëzore". Çfarë qëndron më së shumti në tezën tuaj 20 vjet më vonë? Çfarë nuk qëndron? Çfarë ka ndryshuar?

Pika thelbësorë - se demokracia liberale është forma finale e qeverisjes - në thelb është akoma e drejtë. Natyrisht që ka alternativa sot, si Republika islamike e Iranit apo autoritarizmi kinez, por nuk mendoj se aq shumë njerëz janë të bindur se këto janë forma më të larta qytetërimi se ato që ekzistojnë në Europë, Shtetet e Bashkuara, Japoni apo demokraci të tjera të zhvilluara; shoqëri që i furnizojnë qytetarët e tyre me një nivel më të lartë begatie dhe lirie personale. Problemi nuk është nëse demokracia liberale është apo jo një sistem i përsosur apo nëse kapitalizmi nuk ka probleme. Në fund të fundit, ne jemi futur në këtë reçesion të madh global për shkak të tregjeve të parregulluara. Problemi i vërtetë është nëse ka dalë ndonjë sistem tjetër qeverisjeje në 20 vitet e fundit që e sfidon këtë. Përgjigja mbetet jo. Tani, ajo esé u shkrua në dimrin e periudhës 1988 - 1989 pak kohë përpara rënies së Murit të Berlinit. E shkruajta atë, sepse mendoja që pesimizmi rreth qytetërimit që kishim zhvilluar si rezultat i shekullit të Njëzet të tmerrshëm, me gjenocidet, gulagët dhe luftërat botërore, aktualisht nuk është aspak e gjithë panorama. Në fakt, ekzistojnë shumë tendenca pozitive që po zhvillohen në botë, përfshi përhapjen e demokracisë atje ku ka pasur diktaturë. Sam Huntington e quajti këtë "vala e tretë". Ajo filloi në Europën Jugore në vitet Shtatëdhjetë me Spanjën dhe Portugalinë, që u kthyen në demokraci. Qysh atëhere dhe më pas kemi pasur një përfundim të pothuajse të gjitha diktaturave në Amerikën Latine, me përjashtim të Kubës. Më pas ndodhi rënia e Murit të Berlinit dhe hapja e Europës Lindore. Përtej kësaj, demokracia zëvendësoi regjimet autoritare në Korenë e Jugut dhe në Tajvan. Ne kaluam nga 80 demokraci në fillimin e viteve Shtatëdhjetë në 130 apo 140 të tilla 20 vjet më vonë. Sigurisht, kjo nuk ka ndaluar aspak qysh atëhere. Ne shikojmë sot një lloj reçesioni demokratik. Ka pasur kthesa në vende të rëndësishme si Rusia, ku shikojmë rikthimin e një sistemi të shpifur autoritar me shtet ligjor, apo në Venezuelë dhe disa vende të tjera latinoamerikane me regjime populiste. Në mënyrë të qartë, kjo valë e madhe drejt demokracisë shkoi sa më larg që mundi. Tani ekziston një reaksion ndaj saj në disa vende, por kjo nuk do të thotë se, tendenca më e madhe nuk është akoma drejt demokracisë.

-Argumenti kryesor kundërshtues ndaj "mbarimit të historisë" u ofrua nga Sam Huntington. Larg nga konvergjenca ideologjike, argumentoi ai, ne po përballim një "përplasje qytetërimesh", në të cilën kultura dhe besimi fetar do të jenë pikat kryesore të konfliktit pas Luftës së Ftohtë. Për shumë njerëz, 11 shtatori dhe periudha menjëherë pas tij e konfirmuan tezën e tij të një përplasjeje midis islamit dhe Perëndimit. Deri në çfarë mase qe i vlefshëm argumenti i tij?

Diferencat midis Huntington dhe meje kanë qenë deri diku të ekzagjeruara. Unë shkrova një libër të quajtur "Besimi", në të cilin argumentoj se kultura është një prej faktorëve kyç që përcakton suksesin ekonomik dhe mundësitë e begatisë. Kështu që nuk është se e mohoj rolin kritik të kulturës. Por, në total, problemi është nëse karakteristikat kulturore janë apo jo aq të ngulitura sa të mos ketë asnjë shans për vlerat universale apo një konvergjencë të vlerave. Këtu është që nuk jam dakord. Argumenti i Huntington ishte që demokracia, individualizmi dhe të drejtat e njeriut nuk janë universale, por pasqyrime kulture të ngulitura në kristianizmin perëndimor. Ndërsa kjo është historikisht e vërtetë, këto vlera janë rritur përtej origjinave të tyre. Ato janë adoptuar nga shoqëri që vijnë nga tradita kulturore shumë të ndryshme. Shikoni nga Japonia, Tajvani, Koreja e Jugut dhe Indonezia. Shoqëri me rrënjë në origjina kulturore të ndryshme vijnë e i pranojnë këto vlera, jo sepse i pranojnë Shtetet e Bashkuara, por sepse ato funksionojnë për ta. Ato sigurojnë një mekanizëm për përgjegjësi qeverisjeje. Ato i furnizojnë shoqëritë me një mënyrë për të hequr qafe liderët e këqinj kur gjërat ecin keq. Ky është një avantazh i madh i shoqërive demokratike, që disa vende si Kina nuk e ka. Për momentin, Kina është e bekuar me liderë kompetentë, ama më përpara patën Mao. Nuk ekziston asgjë për ta ndaluar një Mao tjetër në të ardhmen pa disa forma përgjegjësie qeverisëse. Problemet e korrupsionit apo të keqqeverisjes janë shumë më të lehta për t'u zgjidhur nëqoftëse keni një demokraci. Për begati dhe sukses jetëgjatë, mekanizma ligjorë institucionale të ndryshimit dhe përgjegjësisë janë thelbësorë.

-Në një libër të mëparshëm, të titulluar "Political Order in Changing Societes", Huntington argumentonte se, perëndimizimi dhe modernizmi nuk qenë identikë. Ai mendonte se, modernizimi - një shtet efikas, urbanizim, prishje e grupeve familjare parësore, që përfshijnë nivelet e edukimit, ekonomive të tregut dhe një klasë e mesme në rritje - qe krejtësisht i mundshëm pa një shoqëri që po bëhej perëndimorë në termat e një kulture laike, liberale apo normave demokratike. E shikojmë këtë sot nga Singapori në Kinë, nga Turqia në Malajzi dhe bile edhe në Iran. Çdo vizitor vëzhgues në Kinën e këtyre ditëve mund të shikojë poshtë logove Hyatt dhe Citigroup se, shpirti i Konfucit të lashtë po gjallërohet, me prirjen autoritare të tij. Në Turqi, ne shikojmë një parti me rrënjë islamike që po drejton një shtet laik, që po lufton t'u lejojë grave mbajtjen e shamive të kokës në universitetet publike. Me fjalë të tjera, a nuk ka gjasa "modernizmi joperëndimor" të jetë një rrugë përpara si perëndimizim nëpërmjet globalizimit?

Sipas meje, ekzistojnë tri komponente kyç të modernizimit politik. E para, modernizimi i shtetit si një institucion i qëndrueshëm, efikas, jopersonal që mund të imponojë rregulla nëpër shoqëri komplekse. Ky qe fokusi i Huntington. Por, sipas mendimit tim, ekzistojnë edhe dy komponente të tjera të modernizimit. E dyta, shteti ligjor me qëllim që vetë shteti është i kufizuar në veprimet e tij nga një trupë ligjore paraekzistuese që është sovran. Me fjalë të tjera, një sundues apo një parti sunduese nuk mund të veprojë çfarëdo gjëje që ai apo ajo vendos. E treta, janë disa forma përgjegjësie të pushteteve të autoriteteve. Huntington duhet të kish thënë se, shteti ligjor dhe përgjegjësia janë vlera perëndimore. Nuk mund të keni modernizim pa to. Në fakt, ato janë komplimente të domosdoshme për njëri-tjetrin. Nëqoftëse keni vetëm modernizim politik të përkufizuar si një shtet kompetent, mund të keni vetëm një formë më efektive tiranie. Ajo çka sigurisht mund të keni është një shtetformim efikas dhe një sasi të caktuar begatie nën kushte autoritare për njëfarë kohe. Kjo është ajo çka kinezët po bëjnë për momentin, por jam i bindur se begatia e tyre në fund as nuk mund të zgjasë, as qytetarët kinezë nuk mund të jenë ndonjëherë të sigurtë në përparimin e tyre personal, pa një shtet ligjor dhe përgjegjësi. Ata nuk mund të kalojnë në fazën tjetër pa të tri komponentët që përbëjnë modernizimin. Korrupsioni dhe legjitimiteti i diskutueshëm në fund do t'i vënë poshtë, në mos t'i shtypin fare.

-Modernizimi zakonisht ka nënkuptuar laicizmin në rritje të shoqërisë dhe primatin e shkencës e të arsyes. Megjithatë, në një vend si puna e Turqisë sot, siç e përmenda më lart, ne shikojmë të rrijë krah për krah modernizimin dhe religjiozitetin në rritje. Kjo sigurisht që buron nga trajektorja e orientuar nga Perëndimi e hequr nga Ataturku.

Jam dakord. Versioni i vjetër i idesë së modernizmit ishte eurocentrik, që pasqyronte vetë zhvillimin e Europës. Ky përmbante atribute që kërkonin ta përkufizonin modernizimin në një mënyrë shumë të ngushtë. Më e rëndësishmja, siç e nënvizuat edhe ju, feja dhe modernizimi sigurisht që mund të bashkëekzistojnë. Laicizmi nuk është kushte modernizmi. Nuk duhet të udhëtoni për në Turqi që ta shikoni. Është e vërtetë në Shtetet e Bashkuara, që janë një shoqëri shumë fetare, por në të cilën shkenca e avancuar dhe novatorizmi teknologjik lulëzojnë. Supozimi i vjetër se feja do të zhdukej do të zëvendësohej vetëm nga racionalizmi shkencor laik nuk do të ndodhë. Në të njëjtën kohë, unë nuk besoj se, ekzistenca apo qoftë edhe mbizotërimi i atributeve kulturore, përfshi fenë, janë aq dërrmuese kudo aq sa nuk do të shikonit një konvergjencë universale drejt shtetit ligjor dhe përgjegjësisë.

-Sërisht, a duhet përgjegjësia të përfshijë të njëjtat norma demokratike elektorale të Europës apo të Shteteve të Bashkuara?

Nuk mund të keni përgjegjësi joelektorale nëpërmjet edukimit moral që farkëton një detyrim moral nga sunduesi. Në fund të fundit, konfucianizmi tradicional i mësonte Perandorit se kishte një detyrim si ndaj subjekteve të tij, ashtu dhe ndaj vetes. Nuk është rastësi që eksperimentet autoritare më të suksesshme që kanë qenë në shoqëritë aziatiko - lindore u prekën nga konfucianizmi. Megjithatë, në fund kjo nuk është e mjaftueshme. Nuk mund ta zgjidhni problemin e "Perandorit" nëpërmjet bindjes dhe Kina ka patur disa perandorë shumë të këqinj gjatë shekujve. Pa përgjegjësi proceduriale, nuk mund të vendosni kurrë përgjegjësi të vërtetë.

-Disa intelektualë të shquar kinezë argumentojnë sot se, kur Kina do të ngrihet sërish si qytetërimi superior në botën pasamerikane, debati global i "lodhur" për autokracinë përballë demokracisë do të çojë në një debat më pragmatist për qeverisjen e mirë përballë qeverisjes së keqe. Dyshoj se do të ishit dakord.

Keni të drejtë, nuk besoj në këtë. Thjesht nuk mund të keni qeverisje të mirë pa përgjegjësi demokratike. Është një iluzion rriskues të besosh ndryshe.

Francis Fukuyama, autor i librit të famshëm "The End of History and the Last Man". E ka dhënë këtë intervistë për "Global Viewpoint".

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Google+ Followers