Epoka e errësirës!

RENé GUéNON

A është bota në krizë? Prej vitit 1927, kur René Guénon

botoi librin “Kriza e botës moderne”, sigurisht nuk kanë kaluar shumë kohë për t’iu afruar gjykimit të tij se fundi i saj nuk dihet dhe as nuk mund të parashikohet. Ky libër që dëshmon zhvillimin social dhe atë psikologjik të shoqërisë moderne, vjen nga frëngjishtja në shqip i përkthyer nga Shpëtim Doda, botimet “LogoKron”. Më poshtë po botojmë një fragment nga kapitulli “Epoka e errësirës”



Sipas pamësisë botëkuptimore të hinduizmit, kohësia e ciklit të njerëzimit në tokë, të cilën e quan Mânvântâra, ndahet strukturalist në katër epoka, të cilat shënjojnë nga ana e tyre faza të mëtejshme të një errësimi të përshkalluar të natyrës së kryehershme të botës shpirtërore; këto periudha përkojnë me ato që traditat e hershme perëndimore i njohin si epokat e arit, e argjendit, e bronzit dhe e hekurit. Ne sot gjendemi në epokën e katërt, në

atë të Kali-Yuga-s, apo në “epokën e errësirës”; madje, sipas të njëjtës pamësi, ne gjendemi në këtë epokë që prej gjashtë mijë vjetësh tashmë, që do të thotë shprehimisht dhe prerazi, shumë kohë përpara tërë periudhave të njohura si “klasike”. Që prej çastit kur nisi kjo epokë e këndejmi, të vërtetat që dikur ishin të kapshme dhe të kuptueshme për mbarë njerëzimin, dora-dorës janë bërë gjithnjë dhe më të kamufluara dhe tepër të vështira për t’u rrokur; nga ana tjetër, njerëzit që i zotërojnë janë gjithnjë dhe më të pakët në numër dhe, pavarësisht se visari i urtësisë “jo-njerëzore”, që i paraprin të gjitha epokave, nuk mund të shuhet kurrë, sërishmi mbulohet nga përtisje gjithnjë dhe më të padepërtueshme, syresh që e mbajnë gjithnjë dhe më larg vështrimeve, ndërkohë që, nga ana tjetër, është skajshmërisht e vështirë ta çlirosh prej pushtetit të tyre. Pikërisht për këtë arsye, përmes simboleve të ndryshme, pothuajse kudo flitet për diçka që shpërfaqet

në vetvete si një realitet që tashmë ka humbur, të paktën kjo për sa i përket pamësisë së jashtme dhe në lidhje me botën e dukshme, një realitet që nuk arrijnë ta që ripërftojnë përpos se ata që priren drejt njohjes së vërtetë; sakaq, lipset thënë gjithashtu se, sipas të njëjtës pamësi, gjithë sa sot shpërfaqet kaq e kamufluar do të bëhet krejt e dukshme në përfundim të këtij cikli, i cili, falë ligjësisë së vazhdimësisë, që bashkëlidh gjithçka mes vetvetes dhe në vetvete, do të përkojë në të njëjtën kohë me zanafillën e

një cikli të ri.

Nisur nga gjithë sa më sipër, dikush me siguri mund të shtrojë pyetjen: përse zhvillimi i cikli kozmik duhet të ketë medoemos një përmbarim të këtillë, sipas një kahjeje zbritëse, duke kaluar nga e epërmja tek e ulëta, çka bie ndesh, siç mund të vërehet fare qartë, me vetë idenë e “përparimit”, sipas kuptimit që ky term përfton në mendësinë e kohëve moderne?

Arsyeja e një kahjeje të këtillë zbritëse qëndron e lidhur pas faktit se dialektika e brendshme e çdo përshfaqjeje ndërthuk në vetvete në mënyrë krejt të domosdoshme skajimin e saj të vazhdueshëm dhe gjithnjë dhe në rritje nga parimi apo nga shkakësia e vet parake; duke u pikënisur nga stadi më i lartë, çdo përshfaqje kahet pashmangshëm dhe detyrimisht drejt stadit më të ulët dhe, njëlloj siç ndodh me trupat e rëndë, përkahja e saj drejt këtij stadi zë vend me një shpejtësi të pandalshme, e cila sa vjen dhe rritet,

deri në çastin kur mbërrin pikën e ndalesës. Kjo rënie mund të përkufizohet në natyrën që shfaq si një materializim i përshkalluar, duke u nisur nga fakti më se i thjeshtë se shprehësia e vetë parimit apo e shkakësisë parake është një realitet shpirtëror i qashtër, i pamikluar; këtu thamë “shprehësia e”, jo vetë parimi apo shkakësia parake, e cila është e pamundur që të paraqitet shprehimisht përmes termash që rrezikojnë të shpalosin një kundërtí të çfarëdoshme, dhe kjo për shkak se vetë parimi apo shkakësia parake qëndron dhe lëviz përtej çdo lloj kundërtie. Nga ana tjetër, vlen që të theksojmë po ashtu se fjalët “shpirt” dhe “materie”, të huazuara nga terminologjia perëndimore për çështje lehtësirash, për ne nuk mbartin këtu përpos se një vlerë krejt simbolike; këto fjalë mund të përkojnë thelbësisht me të gjithë sa shprehin vetëm në rast se do të flakim tej ngjyresat interpretative specifike me të cilat i ka veshur filozofia moderne, për të cilën termat “shpirtërizëm” dhe “materializëm”, të paktën kjo sipas gjykimit tonë, nuk shfaqin në vetvete përpos se dy forma përplotësuese që ndërthurin konceptualisht njëri-tjetrin dhe në të njëjtën kohë lipsen anashkaluar nga çdokush që priret të lëvizë përtej këtyre këndvështrimeve dytësore. Ndërkaq, në faqet e këtij libri nuk rrahim të trajtojmë gjithë sa lidhet me metafizikën e qashtër; për rrjedhojë, duke mos e anashkaluar aspak vëmendjen nga parimet thelbësore, si dhe, duke marrë masat e duhura për mënjanimin e çdo luhatjeje kuptimore dhe botëkuptimore, e gjykojmë si të pranueshëm shfrytëzimin e këtyre termave që, ndonëse të papërshtatshëm, sërishmi mund të na ndihin në kuptimin sa më lehtësisht të çështjeve të parashtruara, natyrisht, për aq sa një gjë e këtillë është e mundur, pa rrezikuar gjithsesi që t’i tjetërsojmë në natyrën dhe formën që shfaqin.

Tërë sa u shprehëm më lart në lidhje me zhvillimin e përshfaqjes na paraqet një pamësi që, ndonëse e saktë për sa i përket vështrimit të saj në tërësi dhe si një e tërë, shfaqet sërishmi tepër e thjeshtëzuar dhe skematike, për aq sa mund të lërë shteg të hamendësohet se mos ndoshta një zhvillim i tillë ndjek një vijë të drejtë, të njëkahshme dhe larg çdo luhatjeje të mundshme; realiteti është shumë më kompleks. Në të vërtetë, sikundërse patëm rast që ta preknim edhe pak më lart, është pashmangshmërisht e domosdoshme që të shohim nga brenda tërë gjësendeve dhe realiteteve praninë vepruese të dy kahjeve të kundërta, njëra zbritëse, ndërsa tjetra ngjitëse, apo, nëse do të ngarendnim që ta shprehnim përmes një mënyre tjetër paraqitjeje, njëra kahje është qendërsynuese, ndërsa kahja tjetër është qendërikëse. Nga përparësia sunduese e njërës

apo tjetrës kahje marrin zanafillë dy faza përplotësuese të përshfaqjes, një fazë largimi nga parimi apo nga shkakësia parake, dhe një fazë rikthimi drejt parimit apo shkakësisë parake, të cilat shpeshherë krahasohen në një mënyrë simbolike me rrahjet e zemrës, apo

me dy fazat e frymëmarrjes. Nga ana tjetër, pavarësisht se këto dy faza shpeshherë përshkruhen si të njëpasnjëshme, lipset që të mbajmë parasysh se, në të vërtetë, kahjet që përkojnë me këto faza veprojnë në mënyrë të njëkohshme, ndonëse në përshkallëzime

të ndryshme; madje, në disa momente kritike, atëherë kur kahja zbritëse shfaqet sunduese dhe përcaktuese për sa i përket lëvizjes dhe rrjedhjes së përgjithshme të rendit të gjësendeve në botë, hera-herës ndodh që të vërejmë ndërhyrjen e një force vepruese të veçantë, e cila rreh fuqimisht që të përforcojë kahjen e përkundërt, aq sa arrin që të vendosë një farë baraspeshe, qoftë edhe fort të luhatshme dhe të ndryshueshme, në varësi të kushteve dhe rrethanave të vetë momentit. Në këtë rast, përfundimi i arritur nga vënia në veprim e kësaj force nuk është tjetër përpos se një drejtpeshim i pjesshëm, përmes të cilit lëvizja e rënies mund të shfaqet si e ndalur apo e neutralizuar përkohësisht.

Tërë këto të dhëna tradicionaliste dhe rreth traditës, të parashtruar në një formë sa më të përmbledhur, besojmë se kuptohet fare lehtë se na ofrojnë një gjerdan konceptesh dhe perspektivash krejtësisht të ndryshme, dhe të një gjerësie dhe thellësie krejt tjetër nga ato që hasim nëpër doracakët dhe studimet e “filozofisë së historisë” të lëvruar nga studiuesit modernë. Sidoqoftë, në këtë hapësirë, personalisht nuk kemi ndërmend të ndalemi tek

çastet zanafillore të ciklit në të cilin gjendemi, madje, as edhe në vetë fazat fillestare të Kali-Yuga-s; synimet që na paraprijnë në këtë hapësirë lidhen drejtpërsëdrejti me një domen shumë më të kufizuar, i cili rrok vetëm fazat e fundit të Kali-Yuga-s. Në të vërtetë, në brendësi të çdocilës prej periudhave të mëdha që parashtruam më lart mund të qokim edhe faza dytësore, të cilat, nga ana e tyre, përbëhen nga nënndarje të mëtejshme; sakaq, çdocila pjesë, duke qenë, në një mënyrë apo tjetrën, shfaqje analoge e së tërës, pasqyron në një shkallë më të tkurrur, për t’u shprehur kësisoj, rrjedhën zhvillimore të ciklit të përgjithshëm në të cilin bën pjesë; porse, sidoqoftë, një hulumtim i plotë dhe

gjithëpërfshirës i modaliteteve të ligjësisë që zbatohet në jo pak raste të veçanta do të na shpinte përtej hapësirës që rreh të përqafë ky libër. Sidoqoftë, për t’i dhënë fund këtij gjerdani qëmtimesh paraprake, në këtë hapësirë do të ndalemi shkurtimisht vetëm në disa prej epokave më të fundit, të cilat shpalosen si veçanërisht kritike për mbarë njerëzimin; fjala është për syresh që përfshihen në atë periudhë kohore që jemi mësuar ta cilësojmë

si “historike”, e vetmja që shfaqet me të vërtetë e kapshme për historinë e vështruar në kuptimin më të ngushtë dhe më “laicist”; ndërkaq, kjo ndalesë e shkurtër do të na shpjerë në mënyrë krejt të natyrshme drejt çështjeve që përbëjnë objektin e këtij libri, për aq sa epoka e fundit e këtyre periudhave kritike nuk shfaqet tjetër përpos se përbërësi thelbësor dhe themelor i të ashtuquajturave kohëra moderne.

Më së pari, lipset thënë se ekziston një fakt mjaft i çuditshëm, të cilit nuk i është kushtuar asnjëherë vëmendja dhe kujdesi i duhur. Dhe fakti në fjalë është ky: periudha me të vërtetë “historike”, e vështruar sipas kuptimit dhe përftesës konceptuale që shtruam në paragrafin e mësipërm, zanafillon pikë për pikë në shekullin e V para Erës sonë, mend si përtej saj, nëpër shtjellat e vetë kohës, të gjendej një humnerë e pamundur të kapërcehet përmes mjeteve të hulumtimit analitik që shfrytëzojnë studiuesit dhe hulumtuesit e zakonshëm të fushës. Në të vërtetë, duke nisur nga kjo epokë e këndej, hasemi me një kronologji mjaft të saktë dhe të vërtetuar në mënyrë bindëse, ndërkohë që, kur fjala është për epoka të mëhershme, nuk hasemi, përgjithësisht, përpos se me disa përafrime tejet të vagullta, aq sa edhe datat e parashtruara në lidhje me ngjarjet që kanë zënë vend gjatë kësaj periudhe shpeshherë luhaten edhe me shekuj. Është bërë pothuajse e modës tashmë, që një gjë e tillë të thuhet edhe për historinë e atyre vendeve që nuk kanë thjesht ca mbetje të pakta arkeologjike, siç shfaqet rasti i Egjiptit. E nuk mbaron gjithçka me kaq dhe këtu: fakti më i çuditshëm sa i përket kësaj çështjeje lidhet me një rast, që mund

të vlerësohet si i jashtëzakonshëm, madje, i privilegjuar; është rasti i Kinës, e cila ruan ende në arkiva, deri edhe për periudha shumë më të hershme, një varg almanakësh të datuar sipas një sistemi kohëmatës të mbështetur në qëmtime astronomike, syresh

që duhej të davarisnin çdo hije dyshimi; ndaj tyre, qëndrimi i studiuesve modernë është i njohur tashmë, syresh nuk reshtin së kategorizuari këto epoka si “legjendare”, mend si të bëhej fjalë për një domen brenda të cilës gjykojnë se nuk ia vlen të shohësh si të përligjshme asnjë të dhënë sa i përket saktësisë, andaj dhe, për këtë arsye, nuk pranojnë që ta vendosin asfare në refene. Kështu që, prej sa më sipër, besojmë se del fare qartë se si e ashtuquajtura epoka e lashtë “klasike”, në të vërtetë është e vonshme, madje, është shumë më e afërt me kohët moderne, sesa me lashtësinë e vërtetë, për aq sa kjo epokë nuk zanafillon as thuajse në gjysmë të Kali Yuga-s, kohëzgjatja e të cilës, sipas pamësisë botëkuptimore të hinduizmit, nuk është përpos se një e dhjeta e ciklit të përgjithshëm apo Mânvântâra-s, çka na krijon një pamësi të mjaftueshme për të gjykuar se deri në ç’shkallë mund të ndihen të përligjur dhe të motivuar hulumtuesit modernë për sa i përket njohurive të tyre historike. E megjithatë, për të përligjur qëndrimin e tyre, hulumtuesit modernë përgjigjen duke na pohuar me të madh se gjithçka që përhasim përtej epokës klasike nuk është tjetër përpos se një periudhë “legjendare”, arsye për të cilën gjykojnë se nuk ia vlen që të merret parasysh. Porse, një përgjigje e tillë nuk shfaqet përpos se një dëftues i qashtër dhe i pakundërshtueshëm i tërë sa përbën paditurinë dhe paaftësinë e tyre për

të depërtuar kuptimësisht dhe thellë në hullinë e periudhave të hershme të ekzistencës njerëzore; kjo është gjithë sa mund të shpjegojë dhe të hedhë dritë të bollshme rreth përçmimit që hulumtuesit modernë ushqejnë dhe shprehin haptas kundrejt gjithë sa përbën thelbin e traditës.

Përktheu: Shpëtim Doda





Ka shumë njerëz që po mendojnë “fundin e botës”!?



A është bota në krizë? Prej vitit 1927, kur René Guénon

botoi librin “Kriza e botës moderne”, sigurisht nuk kanë kaluar shumë kohë për t’iu afruar gjykimit të tij se fundi i saj nuk dihet dhe as nuk mund të parashikohet.

Ky libër që dëshmon zhvillimin social dhe atë psikologjik të shoqërisë moderne, vjen nga frëngjishtja në shqip i përkthyer nga Shpëtim Doda, botimet “LogoKron”.

Guénon në parathënien e librit bën një përmbledhje me arsyet çfarë e ka nxitur të shkruajë rreth krizës së shoqërisë moderne, duke kërkuar të shpjegojë jo vetëm termin “krizë”, por të hedhë dritë paraprake se çfarë kumton përmes saj.

“Ekzistenca e një krize të botës moderne, duke e përftuar fjalën “krizë” në kuptimin e vet më të përgjithshëm, përbën një realitet për të cilin pothuajse askush nuk dyshon më...”, - thotë ndër të tjera Guénon. Në gjithë periudhën që filozofi ushtron idetë e tij, Guénon ofron një realitet pozitiv siç është mundësia e një ndreqjeje dhe e një drejtimi të ri të mendësisë bashkëkohore, një tregues e quan ai në mes mishmashit që mbizotëron në kohët tona. Po ashtu, Guénon përpiqet të realizojë përmes ideve të tij një shpjegim “psikologjik” të asaj çfarë është quajtur prej njerëzisë, shoqërive të sotme moderne, si “fundi i botës”. Guénon thotë se “i rëndësishëm në këtë rast është fakti, se ka njerëz

që janë bërë tashmë të vetëdijshëm për praninë e një rreziku (pavarësisht se më

tepër e parandiejnë sesa e kuptojnë në thelbin dhe natyrën e tij), madje arrijnë

deri aty sa të pranojnë se ky qytetërim që ka magjepsur modernët nuk zë aspak

një vend të privilegjuar në historinë e botës...” Duke e ndarë librin në nëntë kapituj, Guénon vë përballë jo vetëm çështje të filozofisë së epokës moderne, por dhe shqyrtimin psikologjik se çfarë ndikimi ka mbi njerëzit kjo epokë, që për botën paraqet një periudhë krize. Pikëpamjet e tij shtrihen në gati 200 faqe libër në këto këndvështrime. Në kapitullin e parë trajtohet “Epoka e errësirës”; kapitulli i dytë “Kundërvënia mes Lindjes dhe Perëndimit”; kapitulli i tretë: “Njohja dhe veprimi”; kapitulli i katërt: “Shkenca e hyjshme dhe shkenca laiciste”; kapitulli i pestë: “Individualizmi”; kapitulli i gjashtë: “Mishmashi shoqëror”; kapitulli i shtatë: “Qytetërimi materialistik”; kapitulli i tetë: “Pushtimi perëndimor”.

“Që të kuptohemi drejt: në këtë libër nuk priremi nga shpresa se mund të bëjmë

një bilanc të tillë në formë të plotë dhe përfundimtare, çka do të ishte, për më tepër, një sipërmarrje ende e parakohshme, për aq sa vetë kriza është ende në zhvillim e sipër, ndërkohë që nuk është e mundur të përcaktojmë as kur dhe as si do të jetë fundi i saj”, - thotë Guénon në hyrje të librit. Ndërsa, dukurinë e “fundit të botës”, autori na e paraqet si përçartje e fundit qoftë edhe e “mesianikëve” që përftohen në ambiente dhe në shtresa të ndryshme shoqërore, që vijnë si rrjedhojë e çrregullimit mendësor të epokës sonë.

V. M.

Google+ Followers