Koha e parasë dhe e modernizmit sipas Charles Péguy

Pse mund të jetë sot interesante të lexohet Charles Péguy? I klasifikuar në manualet e mendimit politik si nacionalist dhe reaksionar, socialist dhe kristian. Si të vihen dakord këto përkufizime kontradiktore?



Pse mund të jetë sot interesante të lexohet Charles Péguy? I klasifikuar në manualet e mendimit politik si nacionalist dhe reaksionar, nga ana e tij konsiderohej socialist dhe kristian. Si të vihen dakord këto përkufizime kontradiktore?

Në praktikë, Péguy mishëron një pikë të jashtëzakonshme vëzhgimi mbi atë kulturë që midis Tetëqindës dhe Nëntëqindës pasqyron lidhur me modernizmin, duke pyetur se çfarë është saktësisht. Një përgjigje që jepet thotë: modernizmi është koha e parasë. Péguy e pranon, por - siç do ta shikojmë në fund - në mënyrë shumë origjinale. Pohon: "Asnjëherë paraja, nuk ka qenë, deri në këtë pikë, padroni i vetëm dhe Zoti i vetëm. Dhe asnjëherë i pasuri nuk ka qenë kaq i mbrojtur nga i varfëri dhe i varfëri kaq i ekspozuar ndaj të pasurit".

Kohë e parasë do të thotë: kohë në të cilën sasia, objektiviteti, materia, llogaria, ekonomia, pesha e nevojave dhe e çmimeve, rëndon mbi qeniet njerëzore. Kohë e parasë do të thotë: Kohë e industrisë së madhe, e punës së mekanizuar, përsëritëse. Kohë e parasë do të thotë: kohë e masës, masës së krijuar nga puna, nga qyteti, nga qyteti i madh, nga shekullarizimi i madh, nga gazetat, nga spektaklet që i drejtohen një publiku jo të diferencuar, nga mallrat në seri dhe të gjitha të bëra njëlloj për një publik krejtësisht të njëllojtë. Kohë e parasë do të thotë: kohë e njeriut të çmendurisë të Edgar Allan Poe. Është kohë vetmie, voyer-izmi, dyfishtësie, sozie, e fundit të individualizmit. Kush jam unë? - pyet. Kush janë të tjerët? Cila është diferenca midis meje dhe të tjerëve? Të tjerët që më prekin, që duhet vetëm të më prekin, që duhet të respektojnë largësinë, të tjerët ndaj të cilëve jam kurioz, por edhe indiferent. Kohë e parasë do të thotë: kohë e vetmisë, e izolimit, e abisit që gërmohet midis njeriut dhe njeriut. Kohë e parasë do të thotë: kohë e politikanëve me profesion, e atyre që si zanat punojnë në partitë masive që po lindin pikërisht në këtë moment. Është koha e politikanëve dhe jo e mistikëve, siç do të thoshte Péguy. Politikani me profesion punon në të ashtuquajturën makinë të partisë dhe i flet masës, masave. Kohë e parasë do të thotë: kohë e nervozizmit, e eksitimit të të gjitha ndjenjave, e patologjisë mendore, e humbjes së kontrolit, e humbjes së kontaktit me botën, e humbjes së vetes. Bota largohet nga ne dhe ne largohemi nga bota dhe largohemi nga vetja jonë. Ndryshimet, risitë e vazhdueshme, shpikjet që pasojnë, risitë si kusht normal i botës, e bëjnë të paqartë mjedisin tonë, të pasigurtë, na heqin qëndrueshmërinë, qetësinë për të cilën kemi nevojë, krijojnë figurën e nevrotikut, e histerikut (dhe më shpesh të histerisë), të të lënit dhe të lënës pasdore, të degjeneruarit. Kohë e parasë do të thotë: kohë e shkëmbimit, e shkëmbimit të vazhdueshëm, e shkëmbimit të përshpejtuar, e shkëmbimit me të gjithë, të të gjithëve me të gjithë, të relativizmit. Kohë e parasë do të thotë: kohë e kapitalizmit. Por kapitalizmi nuk është i pranishëm tek autorët që reflektojnë lidhur me modernizmin. Është i pranishëm kapitali, por në mënyrën paramarksiste të Proudhon. Është i pranishëm fitimi, por vetëm si fitim i padrejtë, jo i detyruar. Është i pranishëm kapitali i nevojshëm si kredit dhe krediti si para që në mënyrë jo të përshtatshme gjeneron vetveten. Kohë e parasë do të thotë në fakt edhe kohë e kreditit, e spekullimit, e bursës. Kohë e parasë do të thotë kohë e tregtisë, e tregut, e tregtimit, e dhënies me interes, e gjenerimit të diçkaje që nuk mund të gjenerohet nga momenti që është diçka abstrakte, diçka që ekziston vetëm nga marrëdhënia dhe nga shkëmbimi, diçka që nuk ka vlerë në vetvete, por që është vetëm universalisht e zëvendësueshme. Kohë e parasë do të thotë kohë në të cilën është paraja ajo që gjeneron vlerë, është paraja (dhe jo puna) ajo që gjeneron para. Kohë për para do të thotë për ndonjë: kohë e çifutit. Më ka goditur shumë, duke e rilexuar, mënyra me të cilën Otto Weininger tek "Seks dhe karakter" (1903) e bën hebreun korresponduesin e saktë të parasë: hebreu nuk ka asnjë veçanti, asnjë karakter të veçantë, është i shkëputur nga gjithçka me të cilën vihet në kontakt, por në të njëjtën kohë nuk ekziston i vetëm. Hebreu nuk e njeh vetminë dhe, në të njëjtën mënyrë, paraja ekziston vetëm në shkëmbim: është në fakt në sa është gjithmonë në kontakt. Hebreu është nomad, nuk arrin që të ngulet në asnjë vend: pikërisht si paraja, e cila nuk ankorohet në asgjë, e mirë e lëvizshme, par excellance. Hebreu nuk ka formë - shkruan Weininger - nuk ka personalitet: ashtu si paraja, thelbi i i së cilës (nëqoftëse e posedon një të tillë) është pikërisht ai i mosqenies asgjë, i mosqenies asgjë në vetvete, asgjë jashtë shkëmbyeshmërisë universale, e mjetit që shkëmbimet të mund të ndodhin universalisht. Kohë e parasë do të thotë domethënë një analizë e kapitalizmit, e industrializimit të përhapur, e shoqërisë së masës, e politikës si profesion, e zhvilluar pa instrumentat e dhëna nga një analist tjetër i këtij realiteti: Marx. Bëhet fjalë për një refleksion që kryhet pa analizën marksiane të prodhimit të mallrave, të qarkullimit të mallrave, të shkëmbimeve, të krijimit të vlerës e të mbivlerës, atë analizë që i jep ekonomisë politike instrumentat që e bëjnë "shkencore" (siç pohojnë Marksi dhe Engelsi) respektivisht pozicioneve "utopiste". Është e atyre viteve dhe saktësisht e vitit 1903 "Filozofia e parasë" e Georg Simmel: një tekst që dëshiron të qëndrojë andej dhe këtej ekonomisë politike, që nuk përmban as edhe një rresht ekonomi politike. Megjithatë, flet për paranë, për shkëmbimin, për vlerën, për dobishmërinë, për mangësinë, e të mirave, të mallrave, të tregut: tema klasike të ekonomisë politike. Kurse Simmel shkruan një filozofi të parasë. Ky refuzim e bashkon veprën e Simmel me atë të Péguy: Péguy nuk do që të ketë të bëjë aspak as me ekonominë politike, as me ekonominë dhe bile as me politikën e politikanëve. Megjithatë interpretimi, projekti - do të thuhej me termin ndoshta më të përshtatshëm - që Simmel ofron tek "Filozofia e parasë" dhe tjetërkund (por në këtë vepër në mënyrë madhështore) për jetën nervoze, të zverdhur, të humbur, të metropoleve në epokën e përshpejtimit, të teknikës, të mallrave të gjithë njësoj, është diçka që na flet nga afër, është një imazh i kohës së parasë që mbetet, që thotë diçka thelbësore lidhur me atë kohë.

Megjithatë, deklamimi negativ i Péguy kundër parasë i jep kohës së parasë një imazh të vërtetë dhe të prekshëm, një imazh jo banal, jo linear, jo të shtypur lidhur me antimodernizmin reaksionar me të cilin shpesh është identifikuar. Në të dyja rastet, krijohet përshtypja se kjo ndodh pavarësisht faktit që autorët e injorojnë qëllimisht ekonominë politike, disiplinat që studiojnë shkencërisht paranë, politikën, por falë këtij injorimi vullnetar. Për Péguy nuk bëhet fjalë vetëm për faktin që disiplinat shkencore që shqyrtojnë paranë do ta bënin që të kishte një njohur të funksionimit të këtyre objekteve nga brenda dhe që një njohuri e tillë nuk i intereson: beson se domethënia e parasë mund të kuptohet vetëm jashtë dhe deri kundër ekonomisë dhe politikës së politikanëve. Péguy është më afër me Simmel sesa me Marksin dhe marksistët: është saktësisht prej konceptimit të tij të parasë si shifër, si përfaqësim i ndjeshëm, i thjeshtë, unitar, i modernizmit. Nga ana e tij, Péguy është afër me një socializëm sigurisht jo marksist, jo kolektivist, më shumë sindikalist sesa politik, më shumë antiborgjez se antikapitalist, në harmoni më shumë më demokracinë industriale të evokuar nga Proudhon dhe me një kristianizëm të të përjashtuarve.

Kemi thënë se socializmi i Péguy është antiborgjez. Në fakt, kohë e parasë do të thotë edhe kohë e borgjezisë, e shpirtit borgjez, e borgjezisë si mentalitet, e mënyrës me të cilën po në ato vite Léon Bloy e paraqet në formë mizore dhe efikase tek "Analiza kritike e gjërave të zakonshme". Borgjezia të cilës i referohet është borgjezia e stigmatizuar nga Georges Sorel si ajo që ka gllabëruar tashmë krejtësisht punëtorët në ideologjinë e saj të progresit, të përmirësimit gradual, të paqes, të jo dhunës, të konservimit. Është "Borgjezi" i Werner Sombart ai që ka krijuar kapitalizmin: borgjezi që është hebre, që gjeneron paranë nga parajë, që transformon gjithçka që prek në flori.

Nuk është vërtet një rastësi që ndodh pikërisht në "Cercle Proudhon" kontakti midis Péguy e Sorel, midis Péguy e Charles Maurras, midis Péguy e Georges Valois. As nuk është rastësi që takimi të ndodhë nën shenjën e një kritike joshkencore të kapitalizmit, të kohës së parasë. Péguy është me këta autorë, por është edhe kundër tyre. Për të nuk ekziston hebreu, tipi i hebreut, siç ndodh në fakt për Edouard Drumont, për Weininger, për antisemitët: për Péguy ekzistojnë hebrenjtë e ndryshëm, të ndryshëm midis tyre, hebrenjtë e pasur dhe hebrenjtë e varfër dhe jo vetëm me të varfërit që ai gjen. Hebrenjtë e pasur janë ata të integruar në pushtet, borgjezët. Për Péguy nuk duhet kthyer prapa, në Francën e vjetër, në Mesjetë, në katolicizmin mesjetar, siç pohon në mënyrë eksplicite Bloy, edhe pse, ashtu si ai, e shikon shëmtinë e kohës së parasë dhe ndjenj të gjithë thirrjen e asaj bote të kaluar. Për Péguy është e nevojshme të mendojë për të ardhmen, për fëmijët e vet: duhet të jetë në kohën e parasë, por pa qenë i mbaruar nga paratë. Duhet që populli të mos borgjezohet - si për Sorel, si për Bloy, - por, me ndryshimin që për ta, është e nevojshme të jesh në botën e borgjezëve. Për Péguy, ashtu si për Drumont e "La France juive" (1886), e tashmja është e trishtuar, e mërzitshme, e errët, xheloze, e varfër në bollëk: është koha e neurozës, neurozë që hebreu ia ka transmetuar modernizmit, pohon Drumont (por nuk pohon Péguy). Për Péguy nuk ekziston kapitali, por paraja, ashtu si për të gjithë autorët e kujtuar. Lidhur me këtë pikë është me ta, nga Simmel tek Weininger. Për Péguy nuk ekzistojnë punëtorët, por të varfërit: në këtë pikë është me Bloy. Për Péguy nuk ekzistojnë socialistët në përgjithësi, por socialistët francezë, socialistët gjermanë dhe dora dorës të tjerët, shtet për shtet. Për Péguy nuk eziston borgjezia si klasë, por si kush i shpirtit: në këtë pikë është me Sorel, me Bloy, me Weininger, me Sombart. Për Péguy modernizmi është paraja: objektive dhe depersonalizuese, ekskluzivisht marrëdhënie, e fuqishme dhe e dobët, gjithçka dhe asgjë në të njëjtën kohë, e shkëputur nga puna, e shkëputur nga toka, e bërë nervoze dhe e tendosur, rrënjëshkulur. Rrënjëshkulur si hebreu, do të vërejë ndonjë, por jo Péguy. Paraja dominon çdo gjë tjetër dhe kështu burgos njeriun modern, siç do të shkruajë Max Weber, në një kafaz të hekurt. Është pjesa më e ulët e interesave dhe e orekseve ajo e kënaqur në epokën moderne. Për Péguy puna, ekonomia, në epokën moderne, në epokën e borgjezisë dhe të politikës, bëhet materializëm vulgar, dominim i së poshtmes lart, predominim i momentit ekonomik të ekzistencës.

E gjitha kjo formon një traditë, një stil mendimi, shumë konsistente, influente, e rëndësishme dhe jetëgjatë, që përshkon Nëntëqindën dhe me të cilën akoma ndodh të ndeshet. Nuk arrij t'i lexoj në mënyrë tjetër, për shembull, refleksionet antiutilitariste alla Alain Caillé që kundërvënë dhuratën me shkëmbimin, apo leximin që Zygmunt Bauman i bën modernizmit tonë ekstrem apo pasmodernizmit. Por Péguy, pikërisht ashtu si Simmel, nuk e refuzon apo nuk e pranon në mënyrë lineare modernizmin, edhe pse përcaktimi i tij për modernizmin është më i ashpër sa mund të shkruhet kundër tij. Péguy nuk e likuidon modernizmin, kohën e shkencës, të progresit, të borgjezisë, të parasë, të përshpejtimit, të llogarisë, të sasisë: i shikon të gjitha limitet e thella, por i tregon në të njëjtën kohë nevojën, funksionin, arsyen e të qenit. Kjo duket e thënë më mirë se tjetërkund në faqet finale të "L'argent. Suite" (1913): fillimisht, nuk kuptohet në mënyrë sa ironike dhe sa serioze, Péguy pohon se epoka jonë nuk është epokë xhuxhësh, nuk është mangut të tjerave, për të shkruar më pas: "Është e vërtetë se nga fillimi i botës, bota moderne është më e kundërta që ekziston ndaj rregullave të Shpëtimit, por prej atyre kompensimeve të mrekullueshme që habisin vetëm të devotshmit, në momentin në të cilin bota moderne formohej si sisitemi me të kundërta që mund t'i jepej rregullave të shpëtimit, vetë format e botës moderne - dua të them format fiziologjike të saj dhe, si të thuash, marka e saj - bëheshin vetë rregulli i shpëtimit. Kërkohen disiplina: ja një. Asnjëherë një botë, deri në atë moment, nuk kishte lindur kundër rregullave vullnetare të shpëtimit dhe asnjëherë një botë nuk ishte venë kaq ngushtësisht në limitet e vetë këtyre rregullave jo të vullnetshme. Gjithçka që ishte dashur të shpikej në kohëra të tjera, sot jepet si vetë forma në të cilën jemi të shtrënguar të lëvizim".

Këtu qëndrojnë, me sa duket, madhështia jo e minimizueshme e Péguy dhe origjinaliteti i tij, ideja e tij sipas së cilës heronjtë, shenjtorët, të varfërit tregojnë mizerjen e botës moderne, por në të njëjtën kohë duhet të qëndrojnë në botën moderne që të mund të jenë heronj, shenjtorë, të varfër.

Përgatiti

ARMIN TIRANA

Google+ Followers